Umsóknarríki Evrópusambandsins – sem sóttu um aðild upp úr lokum kalda stríðsins þegar ESB varð til – áttu flest það sameiginlegt að með aðild átti að leysa grundvallarvanda: einkum að efla öryggi, að viðkomandi ríki verði lýðræðis og réttarríki og að það fái tryggan markaðsaðgang að ESB og annan efnahagslegan ávinning og stuðning frá sambandinu til að komast úr fátækt. 

Slík pólitísk, samfélagsleg og fjárhagsleg markmið áttu vitanlega ekki við Norðurlöndin – Noreg, Finnland og Svíþjóð og ekki við Austurríki, sem öll voru meðal umsóknarríkja á þessum tíma. Stuðningur við aðild var enda mun minni í þessum löndum en í öðrum umsóknarríkjum. Þessi hlutlausu ríki vildu þó grípa tækifæri sem gafst til þess eftir fall Sovétríkjanna og kalda stríðið að hætta í reynd hlutleysisstefnu og almennt styrkja stöðu sína með aðild að ESB. Og það gekk eftir.

Sérstakar aðstæður áttu við Kýpur og Möltu. Um önnur umsóknarríki – Austur-Evrópuríki og Balkanríki – hefur einkum átt við að aðild að ESB styrki almennt öryggi en hjálpi einnig til við að leysa fyrrnefndan lykilvanda: pólitískan, samfélagslegan og efnahagslegan. Enda hefur mikill meirihluti í þessum ríkjum verið fylgjandi aðild.

Öryggi, markaðsaðgangur, fátækt og fjárhagslegur stuðningur frá ESB eru atriði sem eiga auðvitað ekki við Ísland en það er annar grundvallarmunur á því og öllum umsóknarríkjum í sögu ESB: 

Ísland er eina ríkið í sögu ESB þar sem stjórnvöld hafa áhuga á aðild en telja nauðsynlegt að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort eigi að fara í aðildarviðræður.

Þá er ennfremur sá reginmunur á Íslandi og umsóknarrríkjunum að stefna íslensku ríkisstjórnarinnar snýst ekki endilega um að Ísland fái aðild að ESB heldur að sjá hvað komi út úr aðildarviðræðum. 

Óvissa að þessu leyti skilur einnig stefnu Íslands frá umsóknarríkjunum því á þeim bæjum hefur verið þekkt í öllum aðalatriðum hvað felst í aðild og einungis hlutfallslega litlar undanþágur í sigti. Noregur var þó undantekning að því leyti að á það var látið reyna í aðildarviðræðum við ESB hvað kæmi út úr þeim um sjávarútveg og byggðamál. ESB var til í að veita takmarkaðar tímabundnar undanþágur sem dugði ekki og aðildarsamningur Noregs var felldur í þjóðaratkvæði.

Í Austur-Evrópuríkjunum var yfirgnæfandi meirihluti hlynntur aðild líkt og áður var bent á enda grundvallarhagsmunir í húfi og markmið með aðild skýr og aðkallandi að fá hana. 

Fyrrnefnd sérkenni á stefnu Íslands en einkum að það þurfi þjóðaratkvæði um viðræður – sem á hvergi annarsstaðar við – benda til þess að það skorti almennt sannfæringu hér á landi í málinu. Ef til vill vegna þess að efasemdir eru uppi um að ESB geti í aðildarviðræðum tekið tillit til sérstöðu Íslands í auðlindamálum en einkum hvað varðar fiskveiðar. Jafnframt virðist vanta nánari upplýsingar en fram hafa komið um af hverju Ísland á yfir höfuð að sækjast eftir aðild að ESB og með hvaða skilyrðum.

Það er óljóst hvernig tilvistarhagsmunum Íslendinga í sjávarútvegi mundi reiða af í aðildarviðræðum við ESB og óljóst hvernig stjórnvöld hyggjast tryggja þessa grundvallarhagsmuni. Ekki verður annað séð en að til þess þyrfti undanþágur sem fælu í sér að Ísland stæði utan sameiginlegrar sjávarútvegsstefnu ESB og sáttmála sambandsins að því leyti sem þeir snerta fiskveiðar. Einnig þyrfti undanþágu fyrir íslenskan sjávarútveg frá grundvallarreglu ESB um fjárfestingafrelsi. 

Ekki eru fordæmi hjá ESB fyrir undanþágum sem þessum.

Þá skortir upplýsingar um samningsmarkmið stjórnvalda og rauð strik eða með öðrum orðum hvað væri frágangssök í aðildarviðræðum. 

Það eru göt í umræðunni – stór göt – og rúmar þrjár vikur í þjóðaratkvæði um hvort fara eigi í aðildarviðræður við ESB.

 – – –

Enginn ráðherra hefur talað svo skýrt sem utanríkisráðherra um skilyrði fyrir aðild af Íslands hálfu varðandi sjávarútveginn. Þegar ráðherrann mælti á alþingi fyrir þingsályktunartillögu um þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræður sagði hann að í þeim “…þurfum við auðvitað að gera upp við okkur hvar helstu hagsmunir okkar liggja, t.d. á sviði sjávarútvegsmála. Og ég ítreka það að ég mun aldrei skrifa undir samning sem tryggir ekki okkar markmið og okkar yfirráð (feitletrun höfundar) á því sviði. (https://www.althingi.is/altext/raeda/157/rad20260309T171000.html?utm_source=chatgpt.com)

Samkvæmt orðanna hljóðan – “aldrei skrifa undir” – er stefnan klár, en samt situr eftir óvissa fólgin í því að ráðherrann fór ekki út í grundvallaratriði málsins. Það kom ekki fram  – og hefur ekki gert enn að greinarhöfundur fær séð – hvað fælist nánar tiltekið að áliti stjórnvalda í yfirráðum og hvað þyrfti að þeirra mati til að ná ná þeim fram í aðildarviðræðum. 

Til þess að fá í aðildarsamningi “yfirráð” – orðið þýðir meðal annars “vald” samkvæmt orðabók – yfir íslenskum sjávarútvegsmálum þyrfti varanlega undanþágu frá þátttökuí sjávarútvegsstefnu ESB. Slík undanþága heitir á ensku í orðaforða ESB “opt-out”.  Það er formleg og samningsbundin undanþága sem leyfir aðildarríki að standa utan viðeigandi hluta samstarfs í ESB. 

Í svonefndum Lissabon sáttmála ESB frá 2007 segir að sambandið hafi einkarétt til að setja reglur um verndun lifrænna auðlinda sjávar („The Union shall have exclusive competence in … the conservation of marine biological resources under the common fisheries policy”). Þetta þýðir að aðildarríki hafa aðkomu að málum en setja ekki reglur á þessu sviði nema ESB heimili það. Ákvarðanir sem falla með þessum hætti undir valdsvið ESB lúta að heildarafla, úthlutun kvóta og friðunaraðgerðum til lengri og skemmri tíma. Þá felst í Lissabon sáttmálanum að ESB kemur fram fyrir hönd aðildarríkjanna í samningum við önnur ríki um deilistofna, síld, makríl kolmunna.

Það væri ekki trúverðugt að halda fram að Ísland hefði yfirráð í sjávarútvegsmálum ef það gengist undir sjávarútvegsstefnuna og henni má ennfremur breyta án samþykkis allra aðildarríkjanna. Ef gengist yrði undir ákvæði Lissabon sáttmálans yrði alls ekki unnt að segja með trúverðugum hætti að aðildarsamningur tryggði yfirráð yfir sjávarútveginum. 

Hvernig og hvaðan sem á væri litið ætti Ísland ekki lengur síðasta orðið um fiskveiðar og sjávarútveg. Undanþága af því tagi sem hér um ræðir væri augljóst grundvallaratriði.

Til viðbótar þyrfti að fara fram á undanþágu frá grundvallarreglu ESB um frjálst flæði fjármagns til að tryggja að bann við erlendum fjárfestingum í íslenskum útgerðum gilti áfram eftir aðild. Ekkert fordæmi er fyrir því að umsóknarríki ESB hafi fengið slíka undanþágu enda rækist hún á lykilprinsipp í tilurð og starfsemi ESB. Bannið er til að tryggja að útgerðir í ESB ríkjum eignist ekki aflaheimildir á Íslandsmiðum.

Hryggjarstykki í stefnu ríkisstjórnarinnar – að láta reyna á samningsvilja ESB – byggir ekki svo vitað sé á upplýsingum úr ranni þess um að það gæti gengið að skilyrði um íslensk yfirráð í sjávarútvegsmálum. Öll ESB ríkin verða að samþykkja aðildarsamning.

Fyrir liggur að markmið þáverandi ríkisstjórnar í sjávarútvegsmálum náðust ekki fram í aðildarviðræðunum við ESB um og upp úr 2010. Þeim var sjálfhætt eftir að ljóst varð að ESB mundi fara fram á að Ísland legði fram áætlun um aðlögun að sjávarútvegsstefnu sambandsins. Ísland hefði segir í skýrslu hagfræðistofnunar um viðræðurnar fyrir utanríkisráðuneytið 2014 ”þurft að leggja fram tímasetta áætlun um hvernig og hvenær Íslendingar hygðust aðlagast löggjöf sambandsins að þessu leyti. ( https://www.stjornarradid.is/library/03-Verkefni/Utanrikismal/Sk%C3%BDrsla%20Hagfr%C3%A6%C3%B0istofnunar.pdf )

Líkt og fyrr hefur verið sérstaklega fjallað um á vefsíðunni er ESB er ekki úr garði gert til að taka tilit til sérstöðu ríkja sem sækjast eftir aðild heldur er það gert fyrir umsóknarríki sem í öllum aðalatriðum vilja komast í ESB; að langmestu leyti án skilyrða og alls ekki gegn því að fá undanþágu frá grundvallarreglum og þátttöku í stefnu og sáttmálum sambandsins.

Noregur var með svipaða nálgun og ríkisstjórn Íslands að því leyti að láta reyna á samningsvilja ESB – “kíkja í pakkann” er það stundum kallað í íslensku umræðunni.  Það var stefna Noregs varðandi sjávarútveg og byggðamál í aðildarviðræðum 1993-1994. 

ESB hafði áhug á að fá Noreg í sambandið á sínum tíma en vildi ekki teygja sig svo langt að breytti grundvallarreglum þess. Því varð niðurstaðan sú í aðildarsamningi Norðmanna að þeir gátu fengið tímabundnar undanþágur en áttu í grunninn að taka upp stefnu ESB í viðkomandi málaflokkum. Aðildarsamningur Noregs var felldur í þjóðaratkvæðagreiðslu í nóvember 1994.

Flest bendir til að ekki yrði unnt að ná fram í aðildarviðræðum nauðsynlegum undanþágum til að tryggja áframhaldandi íslensk yfirráð yfir sjávarútveginum.

– – –

En ef svo færi að ESB gæti fallist á skilyrði Íslands fyrir aðild þá birtist grundvallarspurning: Af hverju eiga Íslendingar að sækjast eftir aðild að ESB?

Íslendingar eru ein af auðugustu þjóðum heims þrátt fyrir ýmsa alvarlega veikleika í hagstjórninni, meðal annars halla á ríkisfjármálum og ítrekaða kjarasamninga umfram burðargetu hagkerfisins ásamt meiri launahækkunum en það getur borið án verðbólgu og hækkandi vaxta.

Þótt deilt sé með rökum á báða bóga um áhrif og áhrifaleysi aðildar að ESB og evru á ýmis atriði en einkum vexti og verðlag – haggar það ekki þeirri staðreynd að Ísland er í lagi og gott betur á öllum helstu mælikvörðum um hagsæld og velferð. Auður og velferð þjóðarinnar hafa stóraukist á þeim árum sem liðin eru frá því aðildarviðræðurnar við ESB 2010-2013 sigldu í strand. Aðild skipti greinilega ekki sköpum að þessu leyti.

Af hverju er íslenskt samfélag í fremstu röð meðal ríkja heims – svo stöndugt sem raun ber vitni? Svarið felst þegar allt kemur til alls í auðlindum þjóðarinnar til lands og sjávar – og sérstakri og eftirsóttri náttúrufegurð þess. Vegna þessara grunnatriða er Ísland í lagi og Íslendingar ofan á í tilverunni og gott betur – og hafa reyndar verið í áratugi – þrátt fyrir fyrrnefnda veikleika.

Íslandssagan geymir jafnframt dæmi um mikilvægi fullveldisréttar og þýðingu þess að geta ráðið eigin málum í krafti hans. Í Icesave deilunni og landhelgisdeilunum nýtti Ísland fullveldisrétt og sjálfsákvörðunarrétt með góðum árangri fyrir hönd grundvallarhagsmuna gegn miklum utanaðkomandi þrýstingi. 

Samanburður við umsóknarríki um aðild að ESB frá stofnun þess sýnir sem fyrr sagði að fyrir þau snýst aðild um að leysa skýr og að mestu óumdeild lykilvandamál. 

Hvaða slíkur vandi kallar á aðildarviðræður Íslands við ESB? Það er grundvallarspurning eins og bent hefur verið á framar í greininni. Umdeild og umdeilanleg svör um verðlag og vexti duga ekki til að svara spurningunni. Þau væru ekki umdeilanleg ef svo væri. Þá virðist nokkuð algeng skoðun meðal sérfræðinga að Íslendingar geti sjálfir haldið niðri vaxtastigi og verðlagi. Vandinn í þessum efnum sé fólginn í heimatilbúnum hagstjórnarvandi.

(Athugið að það er unnt að deila greinunum, sem birtast í hópnum.)

Fyrri greinar höfundar um hugsanlegar aðildarviðræður:

Ísland og ESB – sérstaða og aðildarviðræður, 29. mars 2026.

Ísland og aðildarviðræður við ESB: samningsmarkmið og hagsmunir, 18. maí 2026.

Ísland og ESB: Samningsmarkmið, aðildarviðræður og evran, 3. júní 2026.