Fram hefur komið hér á vefsíðunni (Ísland og aðildarviðræður við ESB: samningsmarkmið og hagsmunir, 18. maí 2026) að það sem stendur út af í grundvallaratariðum í samskiptum Íslands og ESB er gjaldmiðilssamstarfið og evran. Í því ljósi snýst hugsanleg aðild Íslands að ESB að mestu leyti um evruna. 

En Evran er ekki viðfangsefni aðildarviðræðna við ESB. Þátttaka í evrunni er ekki samningsatriði nema að litlu leyti og ekki fyrr en eftir af aðild verður og eftir að viðkomandi aðildarríki hefur uppfyllt tiltekin föst inngönguskilyrði í tvö ár hið minnsta. En umræða um evruna mun áfram fara fram fyrir þjóðaratkvæðið 29. ágúst – umræða um bæði kosti og ókosti þess að taka upp evruna sem gjaldmiðil.

Í þessari grein verður sem fyrr reynt að stuðla að upplýstri umræðu og greina grundvallaratriði. Í þeim efnum hnígur allt að því að ekki sé unnt að leggja á hlutlægan mælikvarða á spurninguna um hvort það þjóni hagsmunum Íslendinga að taka upp evru. Það er ekki til afgerandi eða einhlítt svar við spurningunni. Það eru rök með og móti og upplýst umræða hlýtur að taka mið af því. 

Forsenda aðildar væri eins og rakið hefur verið að ESB gengi að framkomnum kröfum Íslands um undanþágur sem fælu í sér forræði og yfirráð yfir auðlindum og sérstakt tillit í landbúnaði og loftslagsmálum. Ísland yrði undanskilið stefnu ESB í auðlindamálum og í reynd í landbúnaði einnig. Loftslagsmál eru undantekning af því þar hefur ekki verið gerð nema almenn og veikt orðuð krafa um að tekið yrði tillit til sérstöðu Íslands. Þessi almenna stefna birtist í meirihlutaáliti utanríkismálanefndar um þjóðaratvæðagreiðsluna. Sérstaðan hvílir á því að hlutfall endurnýjanlegrar orku er miklu hærra á Íslandi en í ESB. 

Líkur á að ESB gæti mætt fram komnum íslenskum kröfum geta sem fyrr ekki ekki talist miklar (Ísland og ESB – sérstaða og aðildarviðræður, 29. mars 2026) og hafa ekki aukist eftir því sem íslensk samningsmarkmið hafa komið nánar í ljós og vantar þó upp á skýrleikann. Það kemur meðal annars fram í því að ráðherrar hafa sagt að vondur aðildarsamningur yrði ekki lagður fyrir þjóðina. Það er erfitt að skilja þetta þó ekki nema fyrir þær sakir að væntanlega ljúka menn ekki samningaviðræðum sem víkja frá yfirlýstum samningsmarkmiðum í það að gera vondan samning. 

Því vaknar spurning um hvað mundi kalla á að aðildarviðræðum yrði slitið. Hverjar væru rauðar línur og frágangssök? Það kemur væntanlega fram í aðdraganda þjóðaratkvæðisins.

Þess er nú krafist að ákvæði um undanþágur í aðildarsamningi yrðu hluti af frumrétti (primary law) í ESB. Þær fælu þannig í sér varanlegar undanþágur (opt out) frá stefnu sambandsins. Aðildarsamningur verður hluti af frumrétti ESB en ekki að öllu leyti. Tímabundnar undanþágur (derogations) geta ekki orðið hluti af frumrétti þó þeirra sé getið í aðildarsamningi. Köfur Íslands um undanþágur sem hluta af frumrétti fela þannig klárlega í sér að stefna ESB í viðkomandi málaflokkum næði ekki til Íslands.

Yrði af aðild að ESB og væri stefnt að því í framhaldinu að taka upp evruna sem gjaldmiðil í stað krónunnar mundi það kalla á íslenska fyrirætlan um að uppfylla skilyrði fyrir inngöngu í evruna.  Ekki verður reynt að spá um það hér hvernig það mundi ganga en miðað við reynslu kynni að reynast örðugt að ná samkomulagi þar um á pólitískum vettvangi og hjá aðilum vinnumarkaðarins. Skilyrðin lúta að því að halda verðbólgu og vöxtum niðri, sem og halla á rekstri hins opinbera og skuldum hins opinbera og halda gengi krónunnnar stöðugu. Þessi skilyrði eru föst og töluleg og þau verður að uppfylla að lágmarki í tvö ár áður en viðkomandi ríki er hleypt inn í evrusamstarfið.

Að taka upp evruna hefði bæði kosti og ókosti í för með sér fyrir Ísland. Það er grundvallaratariði sem sést meðal annars af nýlegri skýrslu sem hagfræðistofnaun HÍ vann að ósk utanríkimálanenfndar um áhrif Evrópusambandsaðildar á Ísland og annarri skýrslu sem erlendir sérfræðingar unnu fyrir fjármálaráðuneytið um valkosti í gjaldmiðilsmálum.  

Aðild að evrusamstarfinu hefði ýmsa kosti en þá augljósasta að kostnaður sem óhjákvæmilega fylgir gjaldeyrisviðskiptum mundi hverfa að mestu í viðskiptum Íslands á evrusvæðinu, gengisáhætta mundi minnnka gagnvart viðskiptum þar, sem er stór hluti/helmingur utanríkisviðskiptanna. Fjármagnskostnaður ríkis, fyrirtækja og einstaklinga gæti minnkað. Ýmislegt væri óvíst svo sem áhrif evruaðildar á vexti og verðlag. Slík hugsanleg áhrif yrði og að meta með tilliti til mikils kostnaðar sem Ísland hefði ár hvert beint og óbeint af aðild og skuldbindingum í ESB.

Þá hefði evruaðild þann ókost að þegar á bjátaði í þjóðarbúskapnum yrði að grípa til svonefndrar innri gengisfellingar – það er meðal annars lækka laun og ríkisútgjöld í stað þessa að treysta aðallega á að fella gengi krónunnar til að laga samkeppnisstöðuna. Sjálfstæð peningastefna felur einnig í sér að unnt er að ýmist hækka eða lækka stýrivexti og þannig hafa áhrif meðal annars á gengi krónunnar.

Óvissa virðist ekki í fyrrnefndum skýrslum um þýðingu sjálfstæðrar peningastefnu þegar efnahagurinn verður fyrir áfalli. Og það er ekki óvissa um að til er heimatilbúinn vandi í íslenskum efnahagsmálum sem getur skipt meira máli en gjaldmiðillinn. Vandi þjóðarbúskaparins er ekki síst launahækkanir umfram burðargetu hagkerfisins – umfram framleiðni og hagvöxt. Það eitt að skipta um gjaldmiðil lagar ekki slíka þætti og veikleika.

Hér mætti lengi fjalla um kosti og ókosti og ýmsar gjaldmiðilsmálanna en grundvallaratriði er að ekki einhlítt svar við spurningunni um hvað sé Íslandi fyrir bestu í því efni. Það er ekki til hlutlægur mælikvarði. 

Öll þessi atriði hníga því að öðru grundvallaratriðið sem er að spurningin um evru eða ekki evru snýst um val en ekki klárar tilgátur, formúlur eða niðurstöður varðandi kosti og ókosti.

Nokkur ESB ríki hafa valið að vera ekki í gjaldmiðilssamstarfinu og evrunni – en gengur bærilega í efnahagslegu tilliti og í sumum tilvikum vel. Ríkin sem hafa valið að vera ekki með eru Danmörk, Svíþjóð, Pólland, Slóvakía. Rúmenía, Tékkland og Ungverjaland. Danska krónan er reyndar tengd evrunni og Danmörk er þáttakandi í gjaldmiðilssamstarfinu en Danir geta sagt sig frá því. 

Það er svo að þótt öll ný aðildarríki ESB séu skuldbundin til að taka upp evru má fresta því um óákveðinn tíma. Ríkin sem hafa valið að taka ekki upp evru gera það af því ekki síst að það er pólitískur meirihluti fyrir sjálfstæðri peningastefnu. Þarna virðist meðal annars á ferðinni gildismat sem hverfist um fullveldið og að geta haft ákvöðrunarvald yfir efnahagsstefnunni, einkum ef áföll verða. Skoðanir hagfræðinga og fyrirtækja í þessum löndum eru ekki á einn veg heldur skiptar í málinu.

Til að árétta hina pólitísku hlið mála má benda á að líklega væri evran ekki til hefði farið fram þjóðaratkvæði um hana á sínum tíma í Þýskalandi. Skoðanakannanir bentu til þess. Efnahagsleg rök fyrir evru og rök tengd málflutningi stjórnvalda um stöðu Þýskalands í Evrópu, framtíð Evrópu og stöðu álfunnar  í veröldinni virtust þannig ekki duga á stóran hluta almennings. Hann vildi halda í þýska markið meðal annars en ekki síst af því það væri þjóðartákn og fólk hafði að auki efasemdir um að evran yrði svo sterku og stöðugur gjaldmiðill sem markið hafði verið.  En Helmut Kohl, öflugur kanslari Þýskalands um árabil hafnaði beinlínis þjóðaratkvæði um evruna. Í Frakklandi, öðru lykilríki fyrir tilurð evrunnar var Maastricht sáttmálinn, sem innihélt evruna, samþykktur naumlega með 51 prósenti atkvæða. 

Í framhaldinu var ESB ríkjunum Ítalíu, Belgíu og Grikklandi hleypt inn í evruna af huglægum og pólitískum ástæðum sem tengdust markmkiðum um framtíð og stöðu ESB og Evrópu. Efnahagslegar aðstæður þessara ríkja voru túlkaðar þeim í vil svo þau gætu uppfyllt inngönguskilyrði evrunnar og verið með í upphafi hennar.

Niðurstaða þessarar greinar hvað evruna varðar er að það er ekki til hlutlægur mælikvarði sem gefur svar við spurningunni um hvort það þjóni hagsmunum Íslands að taka upp evrópska gjaldmiðilinn. Það er ekki til formúla og afgerandi svar. Málið snýst um kosti og ókosti og um val.

Ræður og greinar Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur utanríkisráðherra og Daða Más Kristóferssonar fjármálaráðherra sem og Ásgeirs Jónssonar seðlabankatjóra undanfarna daga virðast styðja þetta. Ráðherrarnir taka fram í greinum í morgunblaðinu 2. júní að evran sé ekki “töfralausn” og seðlabankastjóri sagði í ávarpi á ráðstefnu í Hörpu sama dag meðal annars að „Sama hvort við veljum evru eða krónu þá skiptir máli að við förum eftir þeim leikreglum sem eru. Við höfum prófað nær allar mögulegar leiðir í gjaldmiðlamálum á síðustu hundrað árum, en aldrei farið eftir leikreglum…“ Ennfremur segir seðlabankastjóri að “Háir vextir væru afleiðing þróunar í raunhagkerfinu en ekki vegna gjaldmiðilsins sjálfs.”

Jafnfram kom fram hjá Ásgeiri að “Hins vegar er það náttúrulega þannig að evran hefur mjög jákvæð áhrif í för með sér. Hún myndi fela í sér meiri viðskipti, aukna samkeppni og það koma mjög jákvæð áhrif af samþættingu. Hún myndi auka seljanleika á markaði, væntanlega lækka áhættuálög og svo framvegis…”

Það eru rök með og móti því að taka upp evru og upplýst umræða fyrir þjóðaratkvæðið 29. ágúst þarf að taka mið af þeim útgangspunkti og forsendu. Evra eða ekki evra snýst endanlega um val sem væntanlega byggir á fyrirliggjandi upplýsingum en einnig á gildum. Þar virðist fullveldið fyrirferðarmikið hjá andstæðingum aðildar en stuðningsmenn tefla líka fram rökum öðrum en efnahagslegum og sem eru gildislæg. Þetta eru meðal annars rök um að Ísland eigi eðlilega samleið með Evrópu vegna þess að ríki ESB séu lýðræðis og réttarríki eins og Ísland.

Í næstu grein hér á vefsíðunni um Ísland og ESB verður fjallað um hugsanlegar aðildarviðræður út frá loftslagsmálum en einkum loftslagsstefnu Íslands. Þar er á ferð risastórt íslenskt hagsmunamál sem fjallað hefur verið um nokkrum sinnum í greinum á vefsíðunni.

Er í hlaðvarpi Eyjunnar að fjalla með Ólafi Arnarsyni um alþjóðamálin og alþjóðakerfið en einnig og aðallega um Ísland og ESB. Ég bendi á skort á upplýsingum um ESB málið og nauðsyn þess að byggja betur en gert er undir upplýsta umræðu í aðdraganda þjóðaratkvæðis um hvort eigi að hefja á ný aðildarviðræður við ESB. Til að hlusta á allt viðtalið þarf að skrolla neðst á síðuna.

Albert Jónsson: Rússland er dvergur samanborið við Kína – reynir að vera meira en það er

Hér heldur áfram greinaflokkur á vefsíðunni um hugsanlegar aðildarviðræður Íslands og ESB. Fyrsta greinin (Ísland og ESB – sérstaða og aðildarviðræður, 29. mars 2026) var í aðalatriðum um af hverju Ísland færi ekki í ESB – nema að uppfylltum skilyrðum. 

Fram kom að ráðherrar ríkisstjórnarinnar hefðu sagt að aðildarsamingur yrði að fela í sér “forræði” Íslands og “yfirráð” yfir auðlindum , og að hér væri “ófrávíkjanleg krafa” á ferð. 

Í orðabók má sjá að það að hafa forræði og yfirráð þýðir í grunninn að hafa vald yfir einhverju, ráða yfir einhverju.Hvaða samningsmarkmið féllu að þessum kröfum? Með öðru orðum hvað yrði sagt við ESB til að reyna að ná þeim fram? 

Af ummælum íslenskra ráðherra að dæma um forræði og yfirráð yfir auðlindum virðist grundvallaratriði að Ísland fengi undanþágu af því tagi sem heitir “opt out” í ESB. Það felur í sér að viðkomandi ríki fær sérstaka varanlega heimild í aðildarsamningi til að vera undanskilið í sameiginlegri stefnu ESB í tilteknum málaflokkum sem snerta auðlindir. 

Í aðildarviðræðum Íslands og ESB sem hófust 2010 og hættu án samkomulags 2013 kom í ljós sem reyndar blasti við að sjávarútvegsstefna Íslands væri ekki í samræmi við stefnu ESB í málaflokknum. Það átti einnig við þau lög og reglur á Íslandi sem hefðu komið í veg fyrir að aðilar í ESB ríkjum fjárfestu í útgerð á Íslandi. Hjá ESB laut þetta að grundvallarreglum um frjálsa fjármagnsflutninga og frelsi til fjárfestinga. 

Auk samningsmarkmiða varðandi fiskimið og orkuauðlindir þyrfti að koma fram hver yrðu samningsmarkmið af Íslands hálfu í loftslagsmálum. Þar er að óbreyttu framundan gífurlegur kostnaður fyrir íslenskt samfélag eins og fram hefur komið í greinum hér á vefsíðunni og jafnframt meiri kostnaður en annarsstaðar vegna þess hve hátt hlutfall endurnýjanlegrar orku er á Íslandi samnaborið við aðra. Hlutfallið er um 80 prósent sem ríflega þrefalt hærra en í ríkjum ESB.

Sérstaðan í loftslagsmálum er svo mikil að veldur því að Ísland og ESB eiga í grunninn ekki sameiginlega hagsmuni hvað þau varðar Á því þyrfti að taka við mótun samningsmarkmiða Íslands sem tækju tillit til sérstöðu Íslands í þessum efnum.

Auðlindir Íslendinga – orka og fiskistofnar – lúta að grundvallarhagsmunum þjóðarinnar og að segja má að tilvistarhagsmunum. Afdráttarlausar kröfur íslenskra ráðherra um forræði og yfirráð yfir auðlindum er orðræða sem endurspeglar þetta.  Samningur um grundvallarhagsmuni kallar ennfremur á tryggingar til framtíðar. 

Eins og bent var á í fyrstu grein á vefsíðunni um hugsanlegar aðildarviðræður bendir allt til þess að ESB færi ekki í viðræður af því tagi sem felast í fram komnum kröfum Íslands. Það stafar af því að afar erfitt eða útilokað er fyrir ESB að breyta regluverki sínu og sáttmálum í aðildarviðræðum. 

Reyndar hefur komið fram af hálfu ráðherra að samningsstaða Íslands yrði sterk. Á hverju það er byggt er óljóst á þessu stigi en væntanlega verður það útskýrt.

Gengi ESB að kröfum um forræði og yfirráð Íslands yfir auðlindum snérist málið ekki lengur um af hverju Ísland ætti ekki erindi í ESB nema að uppfylltum skilyrðum. 

Þess í stað kæmi að þeirri grundvallarspurningu af hverju Ísland ætti erindi í ESB; hvaða íslenskir hagsmunir kalli á aðild.

Ein leið til að átta sig á því er að skoða af hverju fyrri umsóknarríki um aðild sóttust eftir að komast í ESB. Gera samanburð á stöðu þeirra annarsvegar og Íslands hins vegar.

Önnur umsóknarríki ESB og staða Íslands

Þá kemur í ljós að þetta voru í mörgum tilvikum ríki sem sóttu um aðild eftir kalda stríðið og stofnun ESB 1993 og höfðu tilteknar og ríkar sögulegar og strategískar ástæður fyrir umsókn.  Norðmenn, sem voru í NATO, höfðu síst slíkar ástæður. Finnland og Svíþjóð höfðu þær að nokkru leyti, en einkum átti þetta þó við mið og austur Evrópuríki og fyrrum Sovétlýðveldi. Þessi umsóknarríki vildu brjótast út úr sögunni að segja má og undan áratuga kúgun og ófrelsi sem þau höfðu mátt þola frá hendi Sovétríkjanna og leppstjórna þeirra. 

Jafnframt stefndu umsóknarríkin að því að verða vestræn lýðræðis og réttarríki og litu á aðild að ESB sem lykiláfanga á þeirri leið. Ennfremur var grundvallarmarkmið fá tryggan markaðsaðgang að ESB til að bæta lífskjör en þetta voru fátæk ríki með þeim augljósu undantekningum sem Noregur, Finnland og Svíþjóð voru. 

Hópur Balkanríkja sótti um aðild að ESB eftir 2000, sum hafa fengið aðld en önnur eru í biðröð. Ýmis fyrrnefnd megineinkenni umsóknarríkja eftir kalda stríðið eiga við þau sem sóttu um eftir 2000 – þar á meðal nýjustu nýjustu umsóknarríkin; Georgíu, Moldóvu og Úkrænu. Þau bættust í hópinn eftir innrás Rússa í Úkrænu 2022.

Mörg fyrri umsóknarríkja sóttust jafnframt aðild að ESB eftir því að komat í hóp NATO ríkja einkum af því það fól í sér bandalag við risaveldið Bandaríkin.

Hvað Ísland varðar stendur upp úr í samanburðinum að það á í grundvallaratriðum fátt ef nokkuð sameiginlegt með næstum öllum öðrum umsóknarríkjum eftir stofnun ESB 1993. 

Það er ljóst en til áréttingar má benda á að Ísland er eitt af auðugustu ríkjum heims, á í grunninn greiðan aðgang að markaði ESB í gegnum EES samninginn, er lýðræðis og réttarríki, var stofnaðili að NATO 1949 og hefur varnarsamning við Bandaríkin. 

Varnarsamningurinn hvílir á samstarfi sem nær aftur til 1941 og byggir á sameiginlegum öryggishagsmunum ríkjanna tveggja í Evrópu, á Norður Atlantshafi og í vaxandi mæli á norðurslóðum. 

Ekkert hefur komið fram sem breytir þessu í grundvallaratriðum. Hvað nýja þáttinn, norðurslóðir, varðar hefur verið litið í Washington á Ísland sem aðkomuleið (“gateway”) að norðurslóðum. Þær eru heimshluti sem á eftir að skipta Bandaríkin sífellt meira máli ef svo fer fram sem horfir um hlýnun Jarðar og bráðnun hafíssins á Norður-Íshafi – líkt og ítarlega hefur verið fjallað um í greinum hér á vefsíðunni.

Samanburður leiðir sem fyrr sagði í ljós að það sem einkum einkenndi stöðu næstum allra umsóknarríkja ESB á ekki við Ísland. Eina stóra atriðið sem út af stendur í samskiptum Íslands og ESB virðist vera evran og myntsamstarfið. 

Aðrir hagsmunir eru vissulega nefndir til sögu. Þannig hefur til dæmis utanríkisráðherra í samhengi við nauðsyn þess að ganga í ESB sagt að Íslendingar standi frammi fyrir varanlegum breytingum á alþjóðakerfinu sem krefjist skýrra viðbragða og stefnumótunar eins og það er orðað. Þetta þarfnast nánari útskýringa. Að Íslendingar þurfi að halla sér að ESB  í “viðsjárverðum heimi” er röksemd sem hefur heldur ekki verið útskýrð svo áþreifanlegt geti talist. 

Allt er þetta fremur almennt. Undantekning er þegar kemur að upptöku evru og aðild að myntsamstarfinu í ESB sem haldið er fram að mundi leiða til minni verðbólgu og lægri vaxta á Íslandi.

Þetta eru þó allt aukaatriði í þeim skilningi að krafan um forræði og yfirráð yfir auðlindum hefði væntanlega forgang af hálfu Íslands í aðildarviðræðum. Næðist hún ekki fram yrði ekki af aðild.

Þá hefur forsætisráðherra sagt að Ísland gæti áfram “staðið sterkt” þótt þjóðin hafnaði aðildarviðræðum. Þannig virðist hún ekki líta svo á að alvarlegur vandi steðji að Íslandi vegna stöðu alþjóðamála. 

Eftir sem áður virðist það sem einkum stendur út af þegar staða Íslands gagnvart ESB er skoðuð vera evran og myntsamstarfið sem fylgir henni. 

Að taka upp evru sem gjaldmiðil yrði unnt eftir aðild og eftir að skilyrði evruaðildar hefðu verið uppfyllt, sem tekur að lágmarki tvö ár. Upptaka evru hefur bæði kosti og ókosti í för með sér eins og meðal annars sést af nýrri skýrslu hagfræðistofnunar Háskóla Íslands um málið. 

ESB ríki eru skuldbundin til að taka upp evru og setja peningamálastefnu sína undir seðlabanka Evrópu en geta frestað þessu ótímabundið.  Sex ESB ríki hafa þannig valið enn sem komið er að verða ekki aðilar að mynsamstarfinu og að taka ekki upp evru. 

Ástæður þeirra lúta einkum að því að þau vilja halda í sjálfstæða peningastefnu og stjórna vöxtum og gengi í stað þess að seðlabanki ESB ákveði þar um. Þau vilja hafa þetta vald í því skyni aðallega að geta brugðist við áföllum á eigin forsendum. 

Í næstu grein á vefsíðunni um hugsanlegar aðildarviðræður við ESB verður fjallað nánar um hvað felst í þátttöku í myntsamstarfinu og um kosti þess og galla fyrir Ísland að gerast aðili að því og taka upp evru.

Meðfylgjandi er viðtal í hlaðvarpinu Chess after Dark við Ólaf Ragnar Grímsson. Afar fróðlegt um ýmis stór mál – og mikilvægt framlag til upplýstrar umræðu um Evrópumálin og stöðu Íslands.

Önnur mál en Evrópumálin í viðtalinu eru:

Norðurslóðir

Loftslagsmál

Stórveldin

Forsetaembættið

Framtíðin

Hugsanlegar aðildarviðræður Íslands við ESB, fyrirhuguð þjóðaratkvæðagreiðsla, framtíð NATO og staða Íslands, stríðið gegn Íran- þessi mál og fleiri eru til umfjöllunar í viðtali Gísla Freys Valdórssonar við mig í hlaðvarpi Þjóðmála.

Hér er hlekkur á viðtalið: https://open.spotify.com/episode/0HggGTu57X2Q9PXPdZuvRy

Var í viðtali í síðdegisútvarpi Rásar 2 um Trump, NATO og stríðið gegn Íran.

https://www.ruv.is/utvarp/spila/siddegisutvarpid/23825/bimpdv

Í þessari grein er stuttlega fjallað um helstu forsendur hugsanlegra viðræðna við ESB um aðild Íslands að sambandinu. Jafnframt er áfram reynt í framhaldi af fyrri greinum á vefsíðunni að benda á hver geti talist grundvallaratriði í upplýstri umræðu fyrir þjóðaratkvæði um hvort Ísland eigi að hefja aðildarviðræður.

———

Komi til aðildarviðræðna Íslands og ESB verða þær einstakar í sögu sambandsins.

Það er grundvallaratriði og stafar af því að aðildarmálinu er stillt þannig upp af hálfu íslenskra ráðherra að fæli í sér miklar kröfur á hendur ESB í aðildarviðræðum. Ráðherrarnir leggja eðlilega áherslu á það grundvallaratriði að Ísland hafi sérstöðu en einkum hvað varðar auðlindir þjóðarinnar. Í aðildarviðræðum mundi það kalla á undanþágur fyrir Ísland frá sáttmálum ESB og meginreglum þess.

Það er grundvallaratriði að umsóknarríki sækir ekki á ESB í aðildarviðræðum og setur sambandinu ekki skilyrði. En það ætlar Ísland að gera vegna ríkrar sérstöðu og lykilhagsmuna.

Jafnframt er grundvallaratriði að ESB byggir á meginreglum um samþættingu og einsleitni aðildarríkjanna. Sambandið er því í aðalatriðum ekki gert fyrir sérstöðu.

Þar er þvert á móti litið svo á að undanþágur frá meginreglum um einsleitni og samþættingu mundu skapa fordæmi sem græfi undan meginreglum og nauðsynlegri einingu um þær meðal ESB ríkjanna. Í aðildarviðræðum er samið við öll 27 ríki ESB sem verða að veita einróma samþykki við öllum helstu skrefum í aðildarviðræðum og auðvitað samþykkja nýja aðildarsamninga.

Það er því grundvallaratriði að Ísland og ESB mundu nálgast aðildarviðræður út frá ólíkum forsendum.

Stefna Íslands er skiljanlega afgerandi hvað varðar sérstöðu þess í hugsanlegum aðildarviðræðum.

Forsætisráðherra, sagði á alþingi 16. febrúar 2026: “Ég veit vel hver sérstaða Íslands er. Ég veit fullvel hver hún er í fiskveiðum, hver hún er í orkumálum og öðru.” Þá hefur ráðherrann einnig sagt á alþingi að “Rauðu línurnar” væru skýrar og á öðrum vettvangi sagðist ráðherrann mundu “selja landið fokdýrt” í aðildarviðræðum

Utanríkisráðherra hefur sagst ekki mundu samþykkja aðild án forræðis Íslands yfir auðlindum þjóðarinnar. Allt verði gert til þess að tryggja yfirráð yfir þeim og ekki yrði skrifað undir samning sem ekki treysti og tryggði þessa hagsmuni Íslands. “Það er alveg ljóst að við munum og ætlum okkur að tryggja yfirráð Íslands yfir fiskveiðilögsögunni” sagði ráðherrann á fundi utanríkismálanefndar.

Atvinnuvegaráðherra hefur sagt að það yrði „ófrávíkjanleg krafa“ að Íslendingar héldu yfirráðum yfir auðlindum landsins, þar á meðal í sjávarútvegi.

Ráðherrarnir tala skýrt enda um grundvallaratriði að tefla og annaðhvort er um “sérstöðu” að tefla eða ekki. Og sama á í aðalatriðum við um “forræði” og “yfirráð”. Þessi atriði fela í sér kröfu um undanþágur frá sáttmálum og meginreglum ESB í aðildarsamningi við Ísland.

Að auki væri grundvallaratriði að undanþágur veittar Íslandi yrðu varanlegar til að tryggja þær til framtíðar.

Sakir þess hve afgerandi kröfur Íslands yrðu hefðu aðildarviðræður Íslands og ESB um sérstöðumálin fátt ef nokkuð með samninga og málamiðlanir að gera. “Ófrávíkjanleg krafa” er ekki samningsatriði og sama á við “forræði” og “yfirráð”. Annaðhvort gæti ESB fallist á kröfur Íslands í grundvallaratriðum þeirra eða ekki.

Ísland þyrfti varanlega undanþágu frá lykilsáttmála ESB, Lissabon sáttmálanum, sem ESB ríkin samþykktu 2009. Meðal þess sem fólst í honum var að sjávarútvegsstefnu ESB hafði verið breytt þannig að verndun fiskistofna fór undir forræði ESB (exclusive competence).

Til marks um hve mikla eftirgjöf þyrfti af hálfu ESB til að ná lendingu í aðildarviðræðum við Ísland – og hve snúið það gæti orðið – er þróun mála í viðræðum við sambandið eftir umsókn Íslands 2009.

Þegar þeim var hætt á árinu 2013 höfðu viðræður ekki hafist um sérstöðumál Íslands eins og fjallað er um í skýrslu Hagfræðistofnunar háskóla Íslands frá árinu 2014. Viðæður höfðu þannig ekki hafist um sjávarútveg, landbúnað, frjálsa fjármagnsflutninga og staðfesturétt og þjónustufrelsi.

Síðastnefndu þrjú málin tengdust náið sjávarútvegi. Þau tengsl lutu að því að koma í veg fyrir að útgerðir í ESB ríkjum kæmust bakdyramegin, sem svo má segja, í veiðar á Íslandsmiðum með því að fjárfesta í íslenskum útgerðum – svonefnt kvótahopp. Hér þurfti Ísland undanþágu frá meginreglum um frelsi til fjárfestinga.

ESB taldi nauðsynlegt að Ísland samþykkti aðgerðaáætlun um það hvernig það hygðist laga sig að stefnu sambandsins í sjávarútvegsmálun. Slík áætlun væri skilyrði þess að hefja mætti viðræður um sjávarútveginn. Í skýrslu Hagfræðistofnunar segir að “ef haft er í huga hve ólíkar áherslur eru í stefnu Íslands og Evrópusambandsins er vandséð hvernig Ísland hefði getað komið með áætlun um aðlögun að stefnu Evrópusambandsins í sjávarútvegsmálum.” Enda gerðist það ekki og viðræðum virðist hafa verið sjálfhætt.

Einnig hafði áfhrif til að stöðva viðræðurnar spurning um forsvar á alþjóðavettvangi sem snýr að því hver annist alþjóðasamninga um fiskveiðar – ESB eða aðildarríki. ESB hefur eitt vald til að vera í forsvari að þessu leyti og það var ítrekað með Lissabon sáttmálanum.

Þarna vildi Ísland fá undanþágu og eigið forsvar.

Loks hafði deila sem þá var uppi milli Íslands og ESB um makrílveiðar áhrif á það að viðræðurnar hættu.

Þá er þess að geta að Ísland hefur afar ríka sérstöðu í orku- og loftslagsmálum vegna þess að hlutfall endurnýjanlegrar orku í orkubúskapnum er ríflega þrefalt hærra á Íslandi en í ESB – um 80 prósent á móti um 25 prósentum hjá ESB ríkjunum. Af þessu leiðir að svigrúm Íslands til að minnka losun gróðurhúsalofttegunda er miklu minna en ESB ríkjannanna. Það þýðir – eins og fjallað hefur verið um í greinum á vefsíðunni – að til að ná yfirlýstum markmiðum Íslands þarf að grípa til hlutfallslega mun dýrari aðgerða en í ESB. Og af því þær mundu ekki duga til að ná markmiðum Íslands þyrfti jafnframt stórfelld kaup af Íslands hálfu á loftslagsheimildum fyrir milljarða á milljarða ofan

Hér þyrfti Ísland undanþágu frá stefnu ESB í loftslagsmálum vegna sérstöðu í orkumálum. Sú sérstaða er svo afgerandi að veldur því að Ísland og ESB eiga afar takmarkaða sameiginlega hagsmuni hvað varðar orku- og loftslagsmál. Á þessu þyrfti óhjákvæmilega að taka í aðildarviðræðum.

Hvað Ísland gæti boðið ESB gegn eftirgjöf af þess hálfu varðandi meginreglur og sáttmála sambandsins til að koma til móts við sérstöðu Íslands í lykilmálum hefur enn ekki komið fram. Íslenskir ráðherrar hafa þó ýmist sagt eða gefið í skyn að Ísland hafi sterkari stöðu en áður í aðildarviðræðum sakir aukins áhuga ESB á landinu vegna breyttrar heimsmyndar og vaxandi mikilvægis norðurslóða.

Ennfremur þurfi Ísland meira á aðild – eða “skjóli” – að halda en áður, eins og utanríkisráðherra hefur sagt, vegna breyttrar heimsmyndar og ógnvænlegri stöðu alþjóðamála en áður. Ekki liggur fyrir hvað felst nákvæmlega í þessum þáttum.

Það væri þó aukaatriði því krafan um forræði og yfirráð yfir auðlindum þjóðarinnar hefði væntanlega forgang í stefnu Íslands í aðildarviðræðum. Án lendingar í auðlindamálunum hefði breytt heimsmynd og nauðsyn á “skjóli” hjá ESB væntanlega ekki áhrif á stefnu Íslands.

Reyndar hefur forsætisráðherra sagt að Ísland gæti áfram “staðið sterkt” þótt þjóðin hafnaði aðildarviðræðum.

———

Kæmi til aðildarviðræðna við Ísland yrðu þær einstakar í sögu ESB. Það stafar af því grundvallaratriði sem fyrr sagði að viðræðurnar mundu snúast um sérstöðu og kröfur umsóknarríkisins – Íslands – annarsvegar og hins vegar um það hvort ESB gæfi eftir hvað varðaði sáttmála þess og meginreglur til að mæta kröfum umsækjandans.

Þetta væri áður óþekkt staða í sögu ESB.

Enn hefur ekkert komið fram um að sambandið gæti fallist á slíkar einstakar aðildarviðræður við Ísland nú fremur en 2013 þegar viðræðum var sjálfhætt vegna ólíkra forsenda aðila.

Aðildarviðræður um lykilmál Íslands hefðu að óbreyttu fátt með samninga að gera. Krafa um “forræði” og “yfirráð” er “ófrávíkjanleg” og leyfir samkvæmt eðli máls og orðanna hljóðan ekki málamiðlun í neinum grundvallaratriðum.

Á hinn bóginn og af sömu ástæðu á að vera mögulegt fyrir íslensk stjórnvöld að fá fljótlega fram afstöðu til þess hjá forystu ESB – og áður en kæmi til þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræður – hvort sambandið geti yfir höfuð fallist á sérstöðu Íslands og kröfur.

Ísland hefur ennfremur þá sérstöðu að vera eina ríkið þar sem talið er þurfa þjóðaratkvæði um hvort eigi yfir höfuð ræða aðild við ESB eða ekki. Ákvörðun um þjóðaratkvæði er sprottin af þeim lærdómi frá aðildarumsókninni sem alþingi samþykkti 2009 að skýrt umboð þjóðarinnar hafi þá skort. Þjóðaratkvæði um aðildarviðræður endurspeglar jafnframt í sjálfu sér almennt þrönga stöðu málsins í íslenskri pólitík og samfélagi.

Hvernig og hvaðan sem á það er litið felur spurningin um aðild Íslands að ESB í sér álag á stjórnmálin, stjórnkerfið og einingu samfélagsins. Það hefur því þýðingu að fá sem fyrst botn í það hvort ESB er til í aðildarviðræður á forsendum Íslands.

En fyrst þarf nánari útlistun á þeim kröfum sem fram hafa komið í yfirlýsingum ráðherra um forræði í auðindamálum. Þar kæmi væntanlega fram að Ísland yrði að fá varanlegt forræði yfir auðlindunum, það er varanlegar undanþágur frá meginreglum og sáttmálum ESB að þessu leyti.

Í varanleika fælist nauðsynleg trygging til framtíðar og þar í lægi endanlega viðurkenning ESB á sérstöðu Íslands.

Í næstu grein um Ísland og ESB hér á vefsíðunni verður fjallað um sérstöðu Íslands að öðru leyti en snýr að auðlindum en einnig rætt um yfirlýst markmið með aðild og kostnað og ávinning af henni.

Viðtal í fréttum Bylgjunnar um stríðið gegn Íran.

https://www.visir.is/g/20262849709d/uti-lokad-ad-steypa-stjorninni-med-loft-a-rasum

Á Sprengisandi Bylgjunnar með Jóni Ólafssyni, prófessor, um Úkrænustríðið. Á þriðjudaginn verða fjögur ár liðin frá allsherjarinnrás Rússa – en tólf ár eru frá upphafi stríðsins með hernámi Krímskaga og rússneskri hernaðaríhlutun í austurhluta Úkrænu. Það er kyrrstaða í stríðinu en afleiðingar þess eru margvíslegar og birtast meðal annars í miklum veikleikum Rússlands og aukinni ábyrgð Evrópuríkja NATO á þróun stríðsins og öryggi Úkrænu og álfunnar allrar.

https://www.visir.is/k/d6be7ab7-a2d0-4de0-af25-538a78550e80-1771756598323?fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTEAc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHlSQEMAdebWWSxzXeQ48OkIrpJQGbyytQKyb3XaXZ0LO9CUt2wwJYDCP9OsC_aem_TrXi2FPIE4cnXersBS1lug

Kvöldfréttir RÚV um Bandaríkin, NATO og Evrópu en einnig framhald Grænlandsmálsins og deilur Trumpstjórnarinnar og Dana og Grænlendinga – sem voru mjög í fréttum fyrir nokkrum vikum.

https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-02-14-breyttur-tonn-en-grundvallarkrafan-su-sama-467024?fbclid=IwY2xjawP9yJpleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEe9iYUi8TeZ_yNkUqg75Dbrh2Bc3cl9K_hbJ1bu-DbI66i6bj3mTzFfBaMasI_aem_a1-aSlVwXBsAJetcJLv5mQ