Mér var boðið að halda erindi á Groundfish Forum, alþjóðar áðstefnu botnfiskútgerða. Þau báðu mig að tala um alþjóðamál í lok ráðstefnunnar sem þá hafði fjallað ítarlega um veiðar og um efnahags- og markaðsmál. Og það gerði ég undir titlinum Alþjóðakerfið, þróun þess og áhrif á viðskipti. Hér er erindið.

Good afternoon,

I want to thank the organisers for the honour of the invitation to address the forum and its distinguished audience.

Regarding my topic, let me say that I am an optimist on behalf of the star of my presentation – the international system –  but mine is optimism tempered with realism.

The title of my talk brings to mind the saying – “So much to do – so little time”. That in a way describes the task I have taken on today.

Let me warn you, thererfore, that to complete the task in 20-25 minutes calls for making unavoidable short cuts through history  – and for inevitable simplification of the complexities of the World and its affairs. Also, I must more or less leave out domestic politics despite their close link to international relations.

Anyway, here I go  – and bear with me.

First, a quick look at the history and basic premises of the international system. It is old and tested, dates back to the 17th century and the establishment of the modern sovereign state. The core function of the system is to provide a framework that governs how its members, the sovereign states, interact, manage conflict, and pursue self preservation, competition and cooperation.

And they do so without world government since there is no higher authority in the international system than the sovereign state. It possesses a unique status and value in the system as the primary actor for legal order, accountability, and stability. Moreover, the sovereign state meets basic human needs, not least for security, and in return receives loyalty from its citizens.

With no higher authority than the state, the international system is by definition an anarchy.  Ultimately states must look out for themselves. Given these basic characteristic it is to be expected that conflict and war, and other bad things, do happen in world politics.

But – and here is a fundamental point: The international system is an anarchy, since there is no world government or police. So international relations are obviously far from perfect. And yet the system is not chaotic. It has order which is rooted in  structured relationships, and international law, and institutions that manage interactions between states.

In the main order means a generally stable pattern of relations among states which overall follow rules in the absence of higher authority. In short anarchy and order coexist in the international system.  Therefore it is often described as an ”anarchical society”. That is a contradiction in terms but not in the field of international relations where it describes a foundational concept and framework for understanding world affairs.

Order in the international system requires recognition of each state’s sovereignty and authority within its borders and of its territorial integrity. Order manages anarchy and protects shared interests. Order is to a considerable degree upheld by great powers relying on deterrence, balance of power  – and war. Armed conflict can help maintain order when peaceful means prove inadequate. Order requires the prevention of any single power or coalition from dominating the system. The reality of nuclear deterrence and the massive cost of great power war help prevent such dominance.

One basic feature of the international system is its structure which refers to the distribution of power between states – and which has changed fundamentally this century. There is now a number of major powers in the structure and the system is therefore multipolar. A multipolar structure has a degree of inherent instability. The relatively stable, US-led unipolar era which succeeded the bipolar structure of the Cold War, upheld by the US and the Soviet Union, has given way which has led to more rivalry than before in the system.

The multipolar international system includes middle powers which hold substantial diplomatic and economic weight such as India, Russia, France, Germany, Italy, Japan, the United Kingdom, But limited material capabilities restrict the influence of these middle powers as do the different interests they have.

India has potential to become a superpower in the latter half of the century. Currently, however, there are only two superpowers in the system – China and the United States.The rise of China to superpower status has radically changed the structure of the international system. We have also seen the rise of Asia. The centre of gravity in the international system is now in the Asia Pacific region.

China and the United States are superpowers because they have global reach based on unmatched economic power and advanced technological capabilities, and superior military strength.

China and the United States are in competition in trade and technology. Moreover, they compete for influence in the international system and its institutions, a contest which will become increasingly profound. They do however appear to have a pragmatic approach to their relationship. They are competitors but within a framework of a degree of bilateral stability and cooperation maintained by high-level diplomacy, agreements and state visits.

International relations evolve through continuous processes of change, interaction, conflict, and cooperation. Together these generate what may be called the dynamics of the system. Currently signs are that it is in a period of considerable tension and friction.

The consequences appear tragically in regional wars and conflicts – such as in Ukraine and the Middle East. The war in Ukraine persists and  may well escalate still further, but unlikely to  the level of direct military conflict between NATO and Russia. The war is existential for Ukraine while Russia has a fundamental goal of reestablishing a sphere of influence.

After the war ends – which it will do – a long time may well pass before lasting peace comes to Ukraine, and before relations between Russia and the West are restored to normalcy. There are doubts about western resolve and support for Ukraine which is obviously crucial if the war is to be successfully brought to an end and predictability and stability restored in Europe.

In the Middle East there are still no signs of a pathway emerging towards lasting peace in the region, the establishment of which would be an immense challenge in the best of times after many decades of conflict.

In several places in Africa conflict refuses to subside and go away. In the Asia Pacific superpower war sparked by the Taiwan issue cannot be discounted.

Ladies and gentlemen,

Geopolitical stability and a predictable trade environment are of course as we all know necessary to allow international markets and companies to operate efficiently. The current instability and conflict in the system has led to protectionism and higher tariffs, sanctions, supply chain issues, and a rise in insurance rates for shipping, all of which obviously reduce investments and raise cost and prices.

However, despite instability, friction and war, the international system obviously continues to function overall. Generally states still recognise one another’s sovereignty, conduct diplomacy, make agreements, and abide by rules. Global trade grows in volume and the World Bank and the IMF continue to provide a measure of coordination and stability. And there is global economic growth.

Now I introduce a fundamental factor for international stability: The level of economic interdependence in the world today is historically high, driven by decades of globalisation, international trade liberalisation, digitalisation and financial integration. The World is deeply interconnected and that creates and reinforces mutual vulnerability of states – and that in turn raises the cost of conflict. Although the United States and China are in competition globally they maintain massive economic and other links which create and strengthen shared interests and cooperation between them.

Despite a high level of interconnectedness in the world core national security goals may override the positive effects of interdependence. Trade and financial interactions do not necessarily foster peace and cooperation. Countries may and do use interdependence for purposes of coercion by using supply chains, applying targeted export controls, and by imposing economic sanctions to exert pressure.

And more countries than before are turning inward, prioritising protectionism, border security, and putting greater emphasis on nationalist rhetoric over cooperation. Moreover, there is no denying that the system has indeed shifted from a more rules-based order which can be traced back to end of world war two – and towards a more fragmented and transactional reality then before. But let’s keep in mind that the period in question included the Cold War and was not fully stable, peaceful or fully rules based.

Ladies and gentlemen,

Now I want to open two issues which present a big challenge to the international state system and World politics. One is the issue of climate change and climate policy, that is the international effort to reduce emissions into the atmosphere from the use of fossil fuels. It is a phenomenally expensive method to deal with climate change and is likely to remain well short of achieving global goals to reduce warming.

Due to the immense cost involved the international state system is unable to establish credible and enforceable global targets for emission cuts  – or agree on burden sharing between states and groups of states. To solve this – to break the impasse – a revolution in World energy is required, that is to move energy system away from its overwhelming reliance on fossil fuels.

A revolution in energy – through nuclear fusion – may well happen in the coming decades. Meanwhile climate policy is already a source of friction due to measures such as the European Union’s carbon border adjustment.

That constitutes a tariff on carbon-intensive imports from countries which are considered to have lax environmental standards. This issue is essentially about levelling the playing field between domestic producers and producers in countries with lower costs from environmental regulations and taxes. The purpose of the tariff is to prevent domestic companies from moving manufacturing to countries with more accommodating rules.

The EU tax may well be a harbinger of more of the same as trade policy and climate policy become increasingly fused.

Another issue on the agenda and of growing concern internationally is the potential artificial intelligence has to harm international cooperation by triggering a geopolitical ai race between great powers – including in particular China and the US.  Also of concern is the risk that wealthy countries investing heavily in ai will enjoy the economic benefits from greatly increased productivity while low and middle-income countries remain well behind.

Moreover, ai is becoming a direct security issue due to concern that it may develop beyond human control.

More positively, however, ai and quantum computing are shortening the timelines needed to solve critical problems including those regarding World energy and medical science to name a couple.

There is a growing opinion that to put ai under some kind of international control is becoming urgent. Considered in fact by some to be an issue more urgent than success in climate policy due to the leaps and bounds at which ai is progressing, while climate change unfolds relatively slowly.

Ladies and gentlemen,

Serious global issues pose a challenge – absolutely.

But here are some fundamental facts I have yet to introduce and which are very relevant to international stability.  Namely that long-term trends across the globe are generally improving for humanity. Global life expectancy and child survival rates have risen magnificently over the last hundred years or so. The percentage of the world’s population living in extreme poverty has fallen significantly and hunger has been radically reduced. Global literacy has climbed rapidly backed by expanding access to schooling and digital platforms.

While the dynamics of the system are currently characterised by flux and friction, its core structure seems more or less settled after the fundamental change represented by the rise of China and the Asia Pacific. We basically know, in other words, what the world looks like in geopolitical terms. Moreover, the two superpowers, are engaged with each other and middle powers do not generally pose a global threat.

While it is reasonable to be concerned about evident fractures in World politics and trade, it is also important to recognise that the international system has survived severe crises in its history.  And the system has resilience due to the the order facilitated by the sovereign states – and due to the growing degree of interconnectedness and interdependence between states, including the superpowers.

While 21st century crises and conflicts have led to warnings of a “New World Disorder” a better way to describe the international system is – it seems to me – to say that it is undergoing change and transition.

By their nature both change and transition can be complex and disorderly but all signs are, as already explained, that the international system basically works overall. It continues to possess order and stability – and to be conducive to business and trade, although less smoothly than before.

The system functions – in contrast to what the daily news cycles may suggest with their understandable focus on immediate developments and drama, and less emphasis on long-term trends.

Ladies and gentlemen,

My conclusion is based mainly on the long history of the international system and the resilience of the anarchical society – on the history of order in World politics. I have stressed the enduring role and value of the sovereign states, their basic need for predictability, their unique qualifications and their strength and means to facilitate order and balance of power when needed.

The prediction is – therefore – that the sovereign states will overall continue to work for predictability and stability in the World provided by reliable relationships and agreements. Competition will continue to coexist with cooperation. Interdependence will continue to make the world deeply connected, encourage business and trade – and raise the costs of conflict.

The international system remains an anarchy, of course, and will be imperfect. Violence will occur between states. However, the fact is that order can be sustained despite serious disputes and differences, including ideological differences.

In short, the coexistence of anarchy and order in the international system will continue to support cooperation, stability and prosperity, including through change and transition in World politics.

Thank you for your attention.

https://www.ruv.is/utvarp/spila/siddegisutvarpid/23825/bimpgq/albert-jonsson-raedir-varnarmal?fbclid=IwY2xjawUyMrhleHRuA2FlbQIxMQBwZG9mAXNydGMGYXBwX2lkEDIyMjAzOTE3ODgyMDA4OTIAAR4QKjkrPDmn0vGaYfDUWW9FdEqGPumO9M_WrvpAnPjPesvwQa4heoLO_o0Zxw_aem_5sTb_olYCeg3sjB1KBaO5w

Viðtal á mbl.is um samning Grænlendinga og Dana við Bandaríkin og um varnarmál á Grænlandi og á norðurslóðum.

https://www.mbl.is/frettir/innlent/2026/09/23/nordurskautid_er_leid_kjarnavopna_i_badar_attir/?fbclid=IwY2xjawUhnZhleHRuA2FlbQIxMQBwZG9mAXNydGMGYXBwX2lkEDIyMjAzOTE3ODgyMDA4OTIAAR4t8D2Mdrrk5q2l6V_LJQpUtults_YG6P_7Mq5ubiw9er-VdCXuE14Ui62I0Q_aem_w-xSCEHFZJv7pIQSxFiVSw

Þetta var þátturinn Synir Egils. Fjallað var meðal annars um Grænland, Trump, þróun alþjóðamála og alþjóðakerfisins, þjóðaratkvæðagreiðsluna um ESB, komandi þingkosningar í Bandaríkjunum o.fl

.https://www.youtube.com/watch?v=SY1bevixWeg

Loftslagsstefnan á að óbreyttu á eftir að kosta almennning og fyrirtæki milljarða á milljarða ofan ár hvert næstu áratugi í álögum ýmiskonar vegna loftslagsmála.  Þrátt fyrir að orkuskipti hafi hafist á Íslandi á fjórða áratug 20. aldar og hlutfall endurnýjanlegrar orku hér sé eitt hið hæsta í heimi.

Á það er stundum bent að losun gróðurhúsalofttegunda sé svipuð á mann á Íslandi og í Evrópuríkjum. Það er rétt en stafar frá því hvers eðlis íslenskir atvinnuvegir eru óhjákvæmilega. Það verður að hafa vilja til að horfa framan í þær staðreyndir og verja stöðu og hagsmuni þjóðarinnar eftir því. Og benda jafnframt á að þjóðarframleiðslan er mikil en losun lítil miðað við það.  

Hið háa hlutfall endurnýjanlegrar orku veldur því að að það yrði dýrara á Íslandi en annarsstaðar að halda áfram að minnka losun gróðurhúsalofttegunda til að ná yfirlýstum markmiðum stjórnvalda. Það stafar af því einfaldlega að fáir raunhæfir kostir sem máli skipta eru eftir.  Markmiðunum verður því að óbreyttu náð þannig að ríkið – það er almenningur – og fyrirtæki kaupi loftslagsheimildir á alþjóðamarkaði fyrir ótalda milljarða árlega. 

Þessi sérkennilega staða er afleiðing af stefnu íslenskra stjórnvalda til margra ára og ég fjallaði síðast um á hér á vefsíðunni 13. nóvember 2025 í greininni Loftslagsstefna Íslands er í ógöngum sem fyrr. Þar er lagt til að stjórnvöld kúvendi og hafist ekki frekar að til að minnka losun, hvað þá kaupa loftslagsheimildir, fyrr en önnur ríki nálgast hlutfall endurnýjanlegrar orku á Íslandi.

Í svo stóru máli verða stjórnvöld að koma fram með hugrekki og staðfestu og því stolti sem þjóðin, landið og gjafir þess eiga skilið. 

Komi til aðildarviðræðna við ESB yrði Ísland vitanlega að fá undanþágu frá loftslagsstefnu sambandsins. Himinn og haf er á milli Íslands og ESB í orkumálum. Á Íslandi er hlutfall endurnýjanlegrar orku um 80 prósent, í ESB er það um 25 prósent.

Hér er viðtalið: https://www.facebook.com/photo?fbid=1460982256063294&set=a.469556168539246

Utanríkisráðherra hefur fjallað almennt um samningsmarkmið Íslands í hugsanlegum aðildarviðræðum við ESB þar á meðal í sjávarútvegsmálum. Ráðherrann vill ekki fara nánar út í markmiðin eins og birtist síðast 13. ágúst í viðtali á Sýn („Þú færð mig ekki til að segja já við þessu“,visir.is 13. ágúst 2026) Í viðtalinu vísaði ráðherrann í meirihlutaálit utanríkismálanefndar alþingis um aðildarviðræður, en eins og er útskýrt hér að neðan er álitið bæði almennt og ónákvæmt hvað varðar samningsmarkmið í sjávarútvegi. 

Hvorki í álitinu né í máli ráðherrans er til dæmis nefnt að krafan yrði “varanlegar undanþágur”, sem er grundvallaratriði. 

Tregða ráðherrans er óþörf. Engin sýnileg ástæða er til annars en tala opið og skýrt um samningsmarkmið Íslands.

Almennt er það svo í samningaviðræðum að aðilar lýsa sínum ítrustu kröfum og svo kemur í ljós í hvernig þeim reiðir af og þá er tekið á því, haft samráð heima fyrir o.s.frv.

Leyndarmál í samningaviðræðum lúta að því hverju á hugsanlega að spila út gagnvart mótaðila sem tilslökun og eftirgjöf frá uppaflegum kröfum. En að greina ekki ítarlega frá slíkum kröfumí risastóru hagsmunamáli þjóðarinnar í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslu er í senn undarlegt og ástæðulaust.  Og sem sagt á skjön við það sem á við venjulegar samningaviðræður og framgang þeirra.

Sérstaða Íslands í sjávarútvegsmálum er hinsvegar svo skýr í samanburði við ESB að um leið og aðildarviðræður hæfust kæmi óhjákvæmilega í ljós breitt bil milli aðila.  En kæmi það á óvart og yrði það umflúið?

Í aðildarviðræðum mundu Ísland og ESB nálgast sjávarútvegsmál á ólíkum forsendum í grundvallaratriðum. Jafnframt er klárt að ESB er þannig úr garði gert – af skiljanlegum ástæðum – að það á takmarkaða möguleika til að koma til móts við mikla sérstöðu umsóknarríkja (Sjá “Ísland og ESB: Sérstaða og aðildarviðræður”, Vefsíða um utanríkismál, 29. mars 2026)

Þetta kom skýrt í ljós í aðildarviðræðum Íslands og ESB á árunum 2010-2013.

Eftir svonefnda rýnifundi í viðræðunum en þeir fóru fram 2011, strönduðu viðræður um sjávarútvegsmál. 

Tilgangur rýnifundanna – fastur liður hjá ESB í aðildarviðræðum – var að bera saman regluverk Evrópusambandsins og íslenska löggjöf. Þannig voru skilgreind þau svið þar sem reglur eru ólíkar og þar með þau svið sem samningaviðræður þyrftu að beinast að.

Í kjölfarið kom fram sú krafa ESB að Ísland gerði tímasetta áætlun um aðlögun að sjávarútvegsstefnu ESB og um ráðstafanir til að aflétta takmörkunum á erlendum fjárfestingum í íslenskum útgerðum. 

Þessar kröfur voru auðvitað óaðgengilegar fyrir Ísland. Eins og sagði í skýrslu hagfræðistofnunar H.Í. fyrir utanríkisráðherra 2014 um viðræðurnar sem lögð var fyrir alþingi “…ef haft er í huga hve ólíkar áherslur eru í stefnu Íslands og Evrópusambandsins er vandséð hvernig Ísland hefði getað komið með áætlun um aðlögun að stefnu Evrópusambandsins í sjávarútvegsmálum.”(Skýrsla

utanríkisráðherra um aðildarviðræður við Evrópusambandið (ESB) og um þróun mála innan sambandsins, bls 35. Sjá einnig framvinduskýrslur ESB um viðræðurnar: European Commission, Iceland 2011 Progress Report og Iceland 2012 Progress Report )

En það var engan bilbug að finna á ESB og eftir rýnisskýrsluna 2011 gerðist ekkert í aðildarviðræðunum hvað varðaði sjávarútveg. Aðildarviðræðum Íslands og ESB var hætt að ákvörðun íslenskra stjórnvalda í ársbyrjun 2013 – án þess að neinar samningaviðræður um sjávarútveginn hefðu átt sé stað.

———

Svo vill til af náttúrunnar völdum að sérstaða Íslands er mikil samanborið við ESB og ríki þess. Sérstaðan er fólgin í orkulindum og sjávarauðlindum Íslands og birtist í því að þjóðhagslegt vægi sjávarútvegs og orkufreks iðnaðar er hlutfallslega mjög mikið. Sama á við ferðaþjónustu sem byggir á náttúru landsins. Þessar þrjár greinar eru meginstoðir heildarútflutningstekna þjóðarinnar – standa undir um 60 prósentum þeirra.

Alþjóðasasamstarf hvílir að miklu leyti auðvitað á sameiginlegum hagsmunum viðkomandi ríkja og sameiginlegum einkennum á stöðu þeirra. Þegar kemur að lykilútflutningsgreinum er mikill rmunur á Íslandi og ESB hvað varðar umfang þeirra og þjóðhagslegt mikilvægi. Þá er einnig grundvallarmunur á stöðu Íslands og ESB þegar kemur að orkumálum og loftslagsstefnu.

Alþjóðasamtarf er hvergi nánara en í ESB sem felur í sér að sambandið byggir á verulegu fullveldisframsali aðildarríkjanna til sambandsins og yfirríkjavaldi í stofnunum þess. Hvort tveggja er forsenda hins nána og reyndar einstaka ríkjasamstarfs sem þar á sér stað. Að baki liggur langur ferill samninga og ákvarðana aðildarríkja sambandsins um grundvallarreglur sem lúta að samþættingu og einsleitni aðildarríkjanna og einingu þar um. Í grunninn er ESB því ekki gert fyrir sérstöðu. Það er því innbyggð tregða til að fallast á undanþágur sem fela í sér að laga verði reglur og sáttmála sambandsins að sérstöðu og sérþörfum umsóknarríkis. Þær mundu skapa fordæmi sem græfu undan nauðsynlegri einingu aðildarríkjanna 27 um grundvallarreglur. 

Hvernig sem á er litið er sérstaða Íslands í sjávarútvegsmálum mikil samanborið við ESB. Íslenskir ráðherrar hafa enda farið fram á “yfirráð” og “forræði” í þessum efni. Enn er þó ekki klárt hvað felst í orðunum – hver séu nánar tiltekið samningsmarkmið stjórnvalda og og rauðar línur. 

Það er undarleg staða. Í samningaviðræðum þarf ekki, eins og sagði í inngangi greinarinnar, að leyna samningsmarkmiðum fyrir mótaðilanum, heldur einungis hugsanlegri eftirgjöf sem á ef til vill að spila út síðar í viðræðunum. Þetta á almennt við um samningaviðræður en jafnframt er torséð hvaða eftirgjöf er möguleg á “yfirráðum” og “forræði”.

Um samningsmarkmið í hugsanlegum aðildarviðræðum við ESB verður að tala opið og skýrt um sjávarútvegsmálin. Dæmi um skort á þessu er að finna í meirihlutaáliti utanríkismálanefndar – það er fulltrúa ríkisstjórnarflokkanna – á tilllögu utanríkisráðherra um að haldið verði þjóðaratkvæði um aðildarviðræður við ESB.

Í álitinu segir að “raunhæf leið til að tryggja forræði Íslands yfir sjávarauðlindinni innan íslenskrar fiskveiðilögsögu sé að lögsagan verði t.d. skilgreind sem sérstakt íslenskt fiskveiðistjórnarsvæði. Þannig verði réttindi ekki til staðar fyrir erlend fiskveiðiskip til veiða innan íslenskrar fiskveiðilögsögu úr staðbundnum íslenskum stofnum. Meginregla ESB um hlutfallslegan stöðugleika felur þetta í raun í sér nú þegar en fyllsta ástæða er til að festa það enn frekar í sessi í aðildarsamningi sem er frumréttur sambandsins.”  

Markmiðin eru augljóslega að fá undanþágur en álitið er óskýrt að öðru leyti. Eigi undanþágurnar að vera hluti af frumrétti í ESB eins og þarna virðist meiningin verður að tala í aðildarsamningi um varanlegar undanþágur frá stefnu og sáttmálum ESB. Á ensku heitir þetta “opt-out” í orðaforða ESB. Slíkar undanþágur í aðildarsamningi verða hluti af frumrétti ESB. 

Einnig kæmi til greina annarskonar undanþága í merkingunni “derogation”. Slíkar undanþágur eru yfirleitt tímabundnar og því ekki hluti af frumfrétti ESB þótt þeirra sé getið í aðildarsamningi. Til að tryggja það þarf að koma bókstaflega fram í aðildarsamningi að um varanlega undanþágu af þessu tagi (permanaent derogation) sé að ræða. 

En í báðum tilvikum stæði Ísland varanlega utan við sameiginlega sjávarútvegsstefnu sambandsins og utan þeirra greina Lissabon sáttmálans sem ná yfir fiskveiðar. Engin fordæmi eru fyrir slíkum undanþágum hjá ESB.

Forræði og yfirráð hafa afgerandi merkingu og bjóða ekki upp á venjulegar samningaviðræður með verulegum tilslökunum í leit að málamiðlun. Í aðildarviðræðunum 2010-2013 slitnaði upp úr af því það reyndist ekk vera til staðar samningsgrundvöllur í sjávarútvegsmálum enda hófust ekki viðræður um sjávarútveginn. Aðildarviðræðunum var á endanum sjálfhætt.

Mikil sérstaða á við annað risastórt mál fyrir Ísland í hugsanlegum aðildarviðræðum

Það er himinn og haf milli Íslands og ESB hvað varðar stöðu orkumála. Stórt bilið þarna á milli felst í því að hlutfall endurnýjanlegrar orku af heildarorkunotkun er rétt rúmlega þrefalt hærra hér á landi en meðal aðildarríkja ESB – um 80 prósent á Íslandi en um 25 prósent í sambandinu.

Afleiðingin er vitanlega gerólík staða Íslands samanborið við ESB þegar kemur að loftslagsstefnu sem í aðalatriðum felur í sér að ríki minnki losun gróðurhúsalofttegunda. Hún stafar að mestu leyti frá notkun á jarðefnaeldsneyti, kolum, olíu og jarðgasi. Að minnka losun svo um muni er afar dýrt og pólitískt erfitt að heita má í öllum ríkjum. Þrátt fyrir grundvallarmun á stöðu Íslands og ESB í orkumálum hefur loftslagsstefna Íslands verið hin sama sama í lykilatriðum og hjá ESB.

Ísland er langt frá því að ná yfirlýstum markmiðum í loftslagsmálum. Afleiðing af hinu háa hlutfalli endurnýjanlegrar orku á Íslandi er meðal annars sú að það yrði dýrara hér en annarsstaðar að minnka enn frekar losun gróðurhúsalofttegunda. Það er að segja enn meira en þegar hefur verið gert í miklum mæli frá fjórða áratug tuttugustu aldar með orkuskiptum frá kolum og olíu yfir í jarðvarma og vatnsorku. 

Svo notuð sé þessi líking um stöðu Íslands: ávextirnir neðst á trénu sem auðveldast og hagkvæmast var að tína hafa þegar verið hirtir. Það var gert á öldinni sem leið – allar götur frá upphafi hitaveitna á fjórða áratug aldarinnar og með síauknum hraða eftir að fyrstu stóru fallvatnsvirkjanirnar voru byggðar á sjötta áratugnum og í kjölfar þess að hitaveituvæðing náði yfir stóran hluta landsins og nýting jarðvarma hófst til raforkuframleiðslu.

Til að ná yfirlýstum markmiðum þarf Ísland að byrja fljótlega að kaupa á alþjóðlegum markaði svonefndar loftslagsheimildir fyrir sífjölgandi milljarða. Kaupendur yrðu ríkissjóður Íslands og íslensk fyrirtæki og kostnaðurinn mundi að mestu leyti enda hjá íslenskum almenningi – auðvitað. 

Við bætist kolefnisskattur íslenska ríkisins sem hefur hækkað stöðugt og nálgast 15 milljarða á ári sem liggja þegar á almenningi og fyrirtækjum. 

Loks kemur til kostnaður af svonefndu viðskiptakerfi ESB um loftlagsheimildir sem Ísland er þátttakandi í og kostar samfélagið mikla fjármuni  – en tekur hvorki tillit til hins háa hlutfalls endurnýjanlegrar orku á Íslandi né landfræðilegrar sérstöðu eins og vikið er að síðar í greininni.

Þetta er óneitanlega einkennileg staða fyrir þjóð sem býr við eitt hæsta hlutfall endurnýjanlegrar orku sem þekkist í veröldinni. Hvernig það gerðist er sérstök saga sem ekki verður sögð hér en hefur verið rakin í greinum á vefsíðunni (sjá lista neðanmáls).

Þótt ekki sé unnt að áætla nákvæmlega heildarkostnað íslensks samfélags vegna loftslagsmála er víst að hann nemur þegar einhverjum tugum milljarða á ári og á að óbreyttu eftir að hækka hratt og örugglega.

Til að gæta hagsmuna Íslands og forða ríkissjóði og þar með almenningi frá ómældum kostnaði á næstu árum og áratugum þrátt fyrir sérstöðu í orkumálum þyrfti að fá undanþágu í aðildarsamningi frá loftslagssefnu ESB og viðskiptakerfi þess um loftslagsheimildir. Að öðrum kosti mundi Ísland festast í stefnu ESB sem er alls ekki í sambærilegri stöðu og Íslandi í orku og loftslagsmálum. Reyndar er stefna Íslands í ógöngum og fjarri markmiðum en það er önnur saga og stefnunni geta Íslendingar sjálfir breytt þegar þeir vilja.

En að veita umsóknarríki varanlega undanþágu í loftslagsmálum yrði einkar erfitt og viðkvæmt fyrir ESB. Róttækmarkmið um að minnka losun um tugi prósenta og ná svonefndu kolefnishlutleysi (carbon neutrality/net-zero) á árinu 2050 eru hryggjarstykki í stefnu ESB í loftslagsmálum, umhverfismálum, orkumálum og í utanríkisviðskipta- og atvinnumálum. 

Loftslagsstefna Íslands nær sem fyrr sagði til viðskiptakerfis ESB með loftslagsheimildir – ETS- sem íslensk skipa- og flugfélög þurfa að kaupa. Þetta er nefnt í fyrrnefndu meirihlutaáliti utanríkismálanefndar en alls ekki þannig að sagt sé að lega landsins langt frá meginlandi Evrópu feli í sér afgerandi sérstöðu Íslands gagnvart ETS. Þá kemur alls ekki fram að krafan hljóti að vera undanþága frá kerfinu til að hlífa almenningi við verðhækkunum vegna dýrari flutninga en ella til landsins vegns viðskiptakerfisins. 

(Athugið að það er nú unnt að deila greinunum, sem birtast í hópnum.)

Fyrri greinar:

Ísland og ESB: Sérstaða og aðildarviðræður, 29. mars 2026.

Ísland og aðildarviðræður við ESB: samningsmarkmið og hagsmunir , 18 maí 2026. 

Ísland og ESB: Samningsmarkmið, aðildarviðræður og Evran, 3.júní 2026. 

Það eru stór göt í umræðunni um Ísland og ESB og hugsanlegar aðildarviðræður, 4. ágúst 2026.

Loftslagsstefna Íslands er í ógöngum sem fyrr, 12. nóvember 2025,

Ég var í viðtali í morgunútvarpi Rásar 2 í dag um Ísland og ESB og þjóðaratkvæðagreiðsluna – Hvað annað?

Ég lýsti meðal annars undrun minni á því að utanríkisráðherra hafnaði því í viðtali á Sýn í gær að segja hver samningsmarkmið og rauðar línur Íslands yrðu í hugsanlegum aðildarviðræðum þegar kæmi að sjávrútvegsmálum. Þessi afstaða er undarleg og óþörf.

Almennt er það svo í samningaviðræðum að aðilar lýsa sínum ítrustu kröfum í upphafi og svo kemur í ljós í framhaldinu hvernig þeim reiðir af og þá er tekið á því, hringt heim o.s.frv. Einu leyndarmálin í samningavðræðum eru hverju á að spila út gagnvart mótaðila hugsanlega sem tilslökun og eftirgjöf frá uppaflegum kröfum. En að leyna ítrustu kröfum og rauðum línum fyrir kjósendum í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslu – það er undarlegt – og sem sagt óþarfi.

https://www.ruv.is/utvarp/spila/morgunutvarpid/23822/bilie1/undanthagur-evropusambandsins

Umsóknarríki Evrópusambandsins – sem sóttu um aðild upp úr lokum kalda stríðsins þegar ESB varð til – áttu flest það sameiginlegt að með aðild átti að leysa grundvallarvanda: einkum að efla öryggi, að viðkomandi ríki verði lýðræðis og réttarríki og að það fái tryggan markaðsaðgang að ESB og annan efnahagslegan ávinning og stuðning frá sambandinu til að komast úr fátækt. 

Slík pólitísk, samfélagsleg og fjárhagsleg markmið áttu vitanlega ekki við Norðurlöndin – Noreg, Finnland og Svíþjóð og ekki við Austurríki, sem öll voru meðal umsóknarríkja á þessum tíma. Stuðningur við aðild var enda mun minni í þessum löndum en í öðrum umsóknarríkjum. Þessi hlutlausu ríki vildu þó grípa tækifæri sem gafst til þess eftir fall Sovétríkjanna og kalda stríðið að hætta í reynd hlutleysisstefnu og almennt styrkja stöðu sína með aðild að ESB. Og það gekk eftir.

Sérstakar aðstæður áttu við Kýpur og Möltu. Um önnur umsóknarríki – Austur-Evrópuríki og Balkanríki – hefur einkum átt við að aðild að ESB styrki almennt öryggi en hjálpi einnig til við að leysa fyrrnefndan lykilvanda: pólitískan, samfélagslegan og efnahagslegan. Enda hefur mikill meirihluti í þessum ríkjum verið fylgjandi aðild.

Öryggi, markaðsaðgangur, fátækt og fjárhagslegur stuðningur frá ESB eru atriði sem eiga auðvitað ekki við Ísland en það er annar grundvallarmunur á því og öllum umsóknarríkjum í sögu ESB: 

Ísland er eina ríkið í sögu ESB þar sem stjórnvöld hafa áhuga á aðild en telja nauðsynlegt að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort eigi að fara í aðildarviðræður.

Þá er ennfremur sá reginmunur á Íslandi og umsóknarrríkjunum að stefna íslensku ríkisstjórnarinnar snýst ekki endilega um að Ísland fái aðild að ESB heldur að sjá hvað komi út úr aðildarviðræðum. 

Óvissa að þessu leyti skilur einnig stefnu Íslands frá umsóknarríkjunum því á þeim bæjum hefur verið þekkt í öllum aðalatriðum hvað felst í aðild og einungis hlutfallslega litlar undanþágur í sigti. Noregur var þó undantekning að því leyti að á það var látið reyna í aðildarviðræðum við ESB hvað kæmi út úr þeim um sjávarútveg og byggðamál. ESB var til í að veita takmarkaðar tímabundnar undanþágur sem dugði ekki og aðildarsamningur Noregs var felldur í þjóðaratkvæði.

Í Austur-Evrópuríkjunum var yfirgnæfandi meirihluti hlynntur aðild líkt og áður var bent á enda grundvallarhagsmunir í húfi og markmið með aðild skýr og aðkallandi að fá hana. 

Fyrrnefnd sérkenni á stefnu Íslands en einkum að það þurfi þjóðaratkvæði um viðræður – sem á hvergi annarsstaðar við – benda til þess að það skorti almennt sannfæringu hér á landi í málinu. Ef til vill vegna þess að efasemdir eru uppi um að ESB geti í aðildarviðræðum tekið tillit til sérstöðu Íslands í auðlindamálum en einkum hvað varðar fiskveiðar. Jafnframt virðist vanta nánari upplýsingar en fram hafa komið um af hverju Ísland á yfir höfuð að sækjast eftir aðild að ESB og með hvaða skilyrðum.

Það er óljóst hvernig tilvistarhagsmunum Íslendinga í sjávarútvegi mundi reiða af í aðildarviðræðum við ESB og óljóst hvernig stjórnvöld hyggjast tryggja þessa grundvallarhagsmuni. Ekki verður annað séð en að til þess þyrfti undanþágur sem fælu í sér að Ísland stæði utan sameiginlegrar sjávarútvegsstefnu ESB og sáttmála sambandsins að því leyti sem þeir snerta fiskveiðar. Einnig þyrfti undanþágu fyrir íslenskan sjávarútveg frá grundvallarreglu ESB um fjárfestingafrelsi. 

Ekki eru fordæmi hjá ESB fyrir undanþágum sem þessum.

Þá skortir upplýsingar um samningsmarkmið stjórnvalda og rauð strik eða með öðrum orðum hvað væri frágangssök í aðildarviðræðum. 

Það eru göt í umræðunni – stór göt – og rúmar þrjár vikur í þjóðaratkvæði um hvort fara eigi í aðildarviðræður við ESB.

 – – –

Enginn ráðherra hefur talað svo skýrt sem utanríkisráðherra um skilyrði fyrir aðild af Íslands hálfu varðandi sjávarútveginn. Þegar ráðherrann mælti á alþingi fyrir þingsályktunartillögu um þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræður sagði hann að í þeim “…þurfum við auðvitað að gera upp við okkur hvar helstu hagsmunir okkar liggja, t.d. á sviði sjávarútvegsmála. Og ég ítreka það að ég mun aldrei skrifa undir samning sem tryggir ekki okkar markmið og okkar yfirráð (feitletrun höfundar) á því sviði. (https://www.althingi.is/altext/raeda/157/rad20260309T171000.html?utm_source=chatgpt.com)

Samkvæmt orðanna hljóðan – “aldrei skrifa undir” – er stefnan klár, en samt situr eftir óvissa fólgin í því að ráðherrann fór ekki út í grundvallaratriði málsins. Það kom ekki fram  – og hefur ekki gert enn að greinarhöfundur fær séð – hvað fælist nánar tiltekið að áliti stjórnvalda í yfirráðum og hvað þyrfti að þeirra mati til að ná ná þeim fram í aðildarviðræðum. 

Til þess að fá í aðildarsamningi “yfirráð” – orðið þýðir meðal annars “vald” samkvæmt orðabók – yfir íslenskum sjávarútvegsmálum þyrfti varanlega undanþágu frá þátttökuí sjávarútvegsstefnu ESB. Slík undanþága heitir á ensku í orðaforða ESB “opt-out”.  Það er formleg og samningsbundin undanþága sem leyfir aðildarríki að standa utan viðeigandi hluta samstarfs í ESB. 

Í svonefndum Lissabon sáttmála ESB frá 2007 segir að sambandið hafi einkarétt til að setja reglur um verndun lifrænna auðlinda sjávar („The Union shall have exclusive competence in … the conservation of marine biological resources under the common fisheries policy”). Þetta þýðir að aðildarríki hafa aðkomu að málum en setja ekki reglur á þessu sviði nema ESB heimili það. Ákvarðanir sem falla með þessum hætti undir valdsvið ESB lúta að heildarafla, úthlutun kvóta og friðunaraðgerðum til lengri og skemmri tíma. Þá felst í Lissabon sáttmálanum að ESB kemur fram fyrir hönd aðildarríkjanna í samningum við önnur ríki um deilistofna, síld, makríl kolmunna.

Það væri ekki trúverðugt að halda fram að Ísland hefði yfirráð í sjávarútvegsmálum ef það gengist undir sjávarútvegsstefnuna og henni má ennfremur breyta án samþykkis allra aðildarríkjanna. Ef gengist yrði undir ákvæði Lissabon sáttmálans yrði alls ekki unnt að segja með trúverðugum hætti að aðildarsamningur tryggði yfirráð yfir sjávarútveginum. 

Hvernig og hvaðan sem á væri litið ætti Ísland ekki lengur síðasta orðið um fiskveiðar og sjávarútveg. Undanþága af því tagi sem hér um ræðir væri augljóst grundvallaratriði.

Til viðbótar þyrfti að fara fram á undanþágu frá grundvallarreglu ESB um frjálst flæði fjármagns til að tryggja að bann við erlendum fjárfestingum í íslenskum útgerðum gilti áfram eftir aðild. Ekkert fordæmi er fyrir því að umsóknarríki ESB hafi fengið slíka undanþágu enda rækist hún á lykilprinsipp í tilurð og starfsemi ESB. Bannið er til að tryggja að útgerðir í ESB ríkjum eignist ekki aflaheimildir á Íslandsmiðum.

Hryggjarstykki í stefnu ríkisstjórnarinnar – að láta reyna á samningsvilja ESB – byggir ekki svo vitað sé á upplýsingum úr ranni þess um að það gæti gengið að skilyrði um íslensk yfirráð í sjávarútvegsmálum. Öll ESB ríkin verða að samþykkja aðildarsamning.

Fyrir liggur að markmið þáverandi ríkisstjórnar í sjávarútvegsmálum náðust ekki fram í aðildarviðræðunum við ESB um og upp úr 2010. Þeim var sjálfhætt eftir að ljóst varð að ESB mundi fara fram á að Ísland legði fram áætlun um aðlögun að sjávarútvegsstefnu sambandsins. Ísland hefði segir í skýrslu hagfræðistofnunar um viðræðurnar fyrir utanríkisráðuneytið 2014 ”þurft að leggja fram tímasetta áætlun um hvernig og hvenær Íslendingar hygðust aðlagast löggjöf sambandsins að þessu leyti. ( https://www.stjornarradid.is/library/03-Verkefni/Utanrikismal/Sk%C3%BDrsla%20Hagfr%C3%A6%C3%B0istofnunar.pdf )

Líkt og fyrr hefur verið sérstaklega fjallað um á vefsíðunni er ESB er ekki úr garði gert til að taka tilit til sérstöðu ríkja sem sækjast eftir aðild heldur er það gert fyrir umsóknarríki sem í öllum aðalatriðum vilja komast í ESB; að langmestu leyti án skilyrða og alls ekki gegn því að fá undanþágu frá grundvallarreglum og þátttöku í stefnu og sáttmálum sambandsins.

Noregur var með svipaða nálgun og ríkisstjórn Íslands að því leyti að láta reyna á samningsvilja ESB – “kíkja í pakkann” er það stundum kallað í íslensku umræðunni.  Það var stefna Noregs varðandi sjávarútveg og byggðamál í aðildarviðræðum 1993-1994. 

ESB hafði áhug á að fá Noreg í sambandið á sínum tíma en vildi ekki teygja sig svo langt að breytti grundvallarreglum þess. Því varð niðurstaðan sú í aðildarsamningi Norðmanna að þeir gátu fengið tímabundnar undanþágur en áttu í grunninn að taka upp stefnu ESB í viðkomandi málaflokkum. Aðildarsamningur Noregs var felldur í þjóðaratkvæðagreiðslu í nóvember 1994.

Flest bendir til að ekki yrði unnt að ná fram í aðildarviðræðum nauðsynlegum undanþágum til að tryggja áframhaldandi íslensk yfirráð yfir sjávarútveginum.

– – –

En ef svo færi að ESB gæti fallist á skilyrði Íslands fyrir aðild þá birtist grundvallarspurning: Af hverju eiga Íslendingar að sækjast eftir aðild að ESB?

Íslendingar eru ein af auðugustu þjóðum heims þrátt fyrir ýmsa alvarlega veikleika í hagstjórninni, meðal annars halla á ríkisfjármálum og ítrekaða kjarasamninga umfram burðargetu hagkerfisins ásamt meiri launahækkunum en það getur borið án verðbólgu og hækkandi vaxta.

Þótt deilt sé með rökum á báða bóga um áhrif og áhrifaleysi aðildar að ESB og evru á ýmis atriði en einkum vexti og verðlag – haggar það ekki þeirri staðreynd að Ísland er í lagi og gott betur á öllum helstu mælikvörðum um hagsæld og velferð. Auður og velferð þjóðarinnar hafa stóraukist á þeim árum sem liðin eru frá því aðildarviðræðurnar við ESB 2010-2013 sigldu í strand. Aðild skipti greinilega ekki sköpum að þessu leyti.

Af hverju er íslenskt samfélag í fremstu röð meðal ríkja heims – svo stöndugt sem raun ber vitni? Svarið felst þegar allt kemur til alls í auðlindum þjóðarinnar til lands og sjávar – og sérstakri og eftirsóttri náttúrufegurð þess. Vegna þessara grunnatriða er Ísland í lagi og Íslendingar ofan á í tilverunni og gott betur – og hafa reyndar verið í áratugi – þrátt fyrir fyrrnefnda veikleika.

Íslandssagan geymir jafnframt dæmi um mikilvægi fullveldisréttar og þýðingu þess að geta ráðið eigin málum í krafti hans. Í Icesave deilunni og landhelgisdeilunum nýtti Ísland fullveldisrétt og sjálfsákvörðunarrétt með góðum árangri fyrir hönd grundvallarhagsmuna gegn miklum utanaðkomandi þrýstingi. 

Samanburður við umsóknarríki um aðild að ESB frá stofnun þess sýnir sem fyrr sagði að fyrir þau snýst aðild um að leysa skýr og að mestu óumdeild lykilvandamál. 

Hvaða slíkur vandi kallar á aðildarviðræður Íslands við ESB? Það er grundvallarspurning eins og bent hefur verið á framar í greininni. Umdeild og umdeilanleg svör um verðlag og vexti duga ekki til að svara spurningunni. Þau væru ekki umdeilanleg ef svo væri. Þá virðist nokkuð algeng skoðun meðal sérfræðinga að Íslendingar geti sjálfir haldið niðri vaxtastigi og verðlagi. Vandinn í þessum efnum sé fólginn í heimatilbúnum hagstjórnarvandi.

(Athugið að það er unnt að deila greinunum, sem birtast í hópnum.)

Fyrri greinar höfundar um hugsanlegar aðildarviðræður:

Ísland og ESB – sérstaða og aðildarviðræður, 29. mars 2026.

Ísland og aðildarviðræður við ESB: samningsmarkmið og hagsmunir, 18. maí 2026.

Ísland og ESB: Samningsmarkmið, aðildarviðræður og evran, 3. júní 2026.

https://www.visir.is/g/20262907926d/segir-undan-thagur-rekast-a-grunnforsendur-esb

https://www.visir.is/k/ad60b282-8258-4c0c-b4af-90e53cab0b87-1783624029325/stada-nato-raedd