Á Sprengisandi Bylgjunnar með Jóni Ólafssyni, prófessor, um Úkrænustríðið. Á þriðjudaginn verða fjögur ár liðin frá allsherjarinnrás Rússa – en tólf ár eru frá upphafi stríðsins með hernámi Krímskaga og rússneskri hernaðaríhlutun í austurhluta Úkrænu. Það er kyrrstaða í stríðinu en afleiðingar þess eru margvíslegar og birtast meðal annars í miklum veikleikum Rússlands og aukinni ábyrgð Evrópuríkja NATO á þróun stríðsins og öryggi Úkrænu og álfunnar allrar.

https://www.visir.is/k/d6be7ab7-a2d0-4de0-af25-538a78550e80-1771756598323?fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTEAc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHlSQEMAdebWWSxzXeQ48OkIrpJQGbyytQKyb3XaXZ0LO9CUt2wwJYDCP9OsC_aem_TrXi2FPIE4cnXersBS1lug

Kvöldfréttir RÚV um Bandaríkin, NATO og Evrópu en einnig framhald Grænlandsmálsins og deilur Trumpstjórnarinnar og Dana og Grænlendinga – sem voru mjög í fréttum fyrir nokkrum vikum.

https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-02-14-breyttur-tonn-en-grundvallarkrafan-su-sama-467024?fbclid=IwY2xjawP9yJpleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEe9iYUi8TeZ_yNkUqg75Dbrh2Bc3cl9K_hbJ1bu-DbI66i6bj3mTzFfBaMasI_aem_a1-aSlVwXBsAJetcJLv5mQ

Viðtal við mig í Spursmálum Stefáns Einars Stefánssonar á mbl.is – um Grænland, ESB, norðurslóðir, NATO o.fl. Viðtalið hefst á 1:28.

Ég var í viðtali í Speglinum á Rúv – um Grænland og Bandaríkin og þá einkennilegu stöðu sem uppi er. Dreg þó mjög úr því að líkur séu á bandarískri árás á Grænland.

https://www.ruv.is/utvarp/spila/spegillinn/25249/ajsfck/asaelni-bandarikjanna-i-graenland?fbclid=IwY2xjawPLrDBleHRuA2FlbQIxMQBicmlkETF2MjU4c1lMNmpaWVkwY3c3c3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHjwXEZgltSS6uvfVCFUo0A7oKnqUdzTz52oJrjpXkfw6aRObdHMlWzlQiw5K_aem_3Xzx5-Uu5k5Iu3OBngWN7A

Þrátt fyrir móðgandi ummæli Trumps Bandaríkjaforseta í garð Grænlendinga í þá veru að Bandaríkin eigi að fá yfirráð yfir landi þeirra munu þau ekki ráðast inn með hervaldi. Engar upplýsingar styðja slíkt. Þó er eðlilegt að bregðast við með þeim hætti og raunar hófsemd sem grænlenskir og danskir forystumenn hafa sýnt þrátt fyrir ögrandi framkomu forsetans.

En innrás er afar ólíkleg. Komi hins vegar til þess á einhverjum punkti að Trump stjórnin seilist með öðrum ósæmilegum hætti til Grænlands, svo sem með undirróðri og þrýstingi, þá hefði það afdrifaríkar og ófyrirsjáanlegar afleiðingar – þar á meðal og ekki síst fyrir NATO.

Hafa þarf hugfast í umrótinu sem yfirlýsingar Trumps valda að Grænland, Ísland og Bandaríkin eiga ríka sameiginlega hagsmuni á norðurslóðum; hagsmuni sem eiga að líkindum eftir að stækka mjög á komandi árum og áratugum. Hlýnun jarðar og tilkoma Kína sem risaveldis munu líklega valda mestu þar um eins og áður hefur verið fjallað um í greinum hér á vefsíðunni.

Af þessum sökum þurfa íslensk stjórnvöld að eiga svo náið samráð og samskipti við Bandaríkin um norðurslóðir og kostur er. Jafnframt þarf auðvitað að efla enn frekar samráð og tengsl Íslands við Grænlendinga. Eðlilegt samráð eftir þörfum við Danmörku einnig er auðvitað sjálfsagt.

Hagsmunir þessara aðila á norðurslóðum eru augljósir og Ísland felur að áliti bandarískra stjórnvalda í sér aðkomuleið (gateway) að norðurslóðum sakir landfræðilegrar legu landsins. 

Enn ríkir í aðalatriðum stöðugleiki á norðurslóðum. Trump hefur á ný látið út úr sér að Grænland sé “umkringt rússneskum og kínverskum skipum” en það eru staðlausir stafir. 

Í hernaðarlegu tilliti hafa Bandaríkin það sem þau vilja á Grænlandi líkt og verið hefur í meira en áttatíu ár. Þar skipta mestu ratsjárstöðvar á norður Grænlandi þar sem áður hét Thule en er heitir nú Pituffik. Ratsjárstöðvarnar hafa úrslitaþýðingu fyrir varnir Norður Ameríku. Bandaríkin hafa ekki óskað eftir meiri hernaðarlegri aðstöðu á Grænlandi.

Þjóðaröryggi Bandaríkjanna er greinilega ekki í húfi og bandarísk fyrirtæki hafa almennt ekki haft neinn verulegan áhuga á að fá aðgengi að málmum og námagreftri á Grænlandi. Nauðsynlega innviði til þess skortir víðast í risastóru landinu.

Um þessa þætti alla hefur verið fjallað í greinum hér á vefsíðunni (Trump girnist Grænland – á ný, 20. desember 2024 og Ísland og Grænland á áhrifasvæði Bandaríkjanna, 29. janúar 2025.)

Hvað gengur forsetanum til með flumbruganginum? Fátt er um svör annað en getgátur. Ein er að hann vilji verða forsetinn sem stækkaði Bandaríkin líkt og þegar Andrew Johnson, forseti, lét kaupa Alaska 1867. 

Meginástæða þessa er einföld. Markmið Rússa um að Úkræna verði áhrifasvæði Rússlands hafa í engu breyst og leyfa ekki þess háttar forsendur fyrir friði sem verið hafa uppi í samningaviðræðum undanfarinna vikna og mánaða. Þar á meðal eru erlendar friðargæslusveitir og utanaðkomandi öryggistryggingar. Rússlandsstjórn tekur – vel a merkja – ekki þátt í samningaviðræðunum heldur einungis Úkræna og Bandaríkin. Árásaraðilinn er ekki með og markmið hans er að ná fullum tökum á Úkrænu, í reynd leggja landið allt undir Rússland.

Í öðru lagi hefur Rússlandsstjórn ekki ástæðu til að ætla annað en að Trump stjórnin haldi Bandaríkjunum áfram frá beinum stuðningi við Úkrænu með fé og vopnum og skirrist við að beita Rússland auknum þrýstingi í orði og á borði.

Í þriðja lagi virðist Putinstjórnin áfram mega treysta á stuðning Kína við rússneska hergagnaframleiðslu, sem gerir Rússum kleift að standa í landhernaðinum í Úkrænu. Líkt og ítrekað hefur verið bent á af hálfu NATO.

Ennfremur og þrátt fyrir góðan vilja á sumum bæjum gengur Evrópuríkjum hægt að fylla í skarðið sem brotthvarf Bandaríkjanna frá stuðningi í stríðinu skilur eftir í vopnabúri Úkrænuhers. Rússar vona að stuðningur Evrópuríkjanna verði aldrei nægur.

Meðan þessi atriði öll standa óbreytt eru engar líkur á vopnahléi, hvað þá friðarsamningum.

Markmið Úkrænustjórnar í viðræðum undanfarinna vikna og mánaða við Trump stjórnina er og hefur verið að því að virðist að gefa Trump ekki ástæðu til að kenna Úkrænustjórn um að ekki semst. Úkrænu berast enn bandarísk vopn sem Evrópuríki NATO borga fyrir. Úkrænuher fær ennfremur afar mikilvægt framlag frá Bandaríkjunum sem felst í upplýsingum frá njósnakerfum þeirra og fást ekki annarsstaðar frá nema að litlu leyti. Trump lét loka fyrir þessar upplýsingar í viku í mars eftir að í odda skarst milli hans og Zelensky á fundi í Hvíta húsinu. Afleiðing lokunarinnar var martröð fyrir stjórnendur Úkrænuhers og hún olli skiljanlega örvæntingu í Kyiv.

Góðu fréttirnar fyrir Úkrænu eru að hernum tekst áfram að standa í Rússum og gott betur sumstaðar og kemur í veg fyrir fyrir að þeim takist að leggja undir sig það sem upp á vantar í Donetsk héraði í austurhluta Úkrænu. (Institute for the Study of War – https://x.com/TheStudyofWar/status/2005497757222817820). Þar er er um að ræða staði sem ef þér féllu í hendur Rússa mundi af landfræðilegum og herfræðilegum ástæðum breyta miklu í óhag Úkrænu í stríðinu, jafnvel gerbreyta stöðunni til lengri tíma litið.

Það vill til að rússneski herinn í Úkrænu er sem fyrr óburðugur hvar og hvernig sem á er litið. Jafnvel er talið að það tæki herinn 2-3 ár að ná undir sig afgangnum af Donestsk.

En hve lengi hjálpa veikleikar rússneska hersins og frammistaða Úkrænuhers? Einungis svo lengi sem Úkrænu berst hratt og örugglega nauðsynlegur stuðningur frá Evrópuríkjum NATO, sem þau hafa alla burði til hafi þau vilja til þess. Hagsmunir þeirra eru svo skýrir og augljósir að annað kemur vart til greina.

Það er kjarni máls.

Eini möguleikinn fyrir Úkrænu annar en uppgjöf er að hún hún hafi nægan styrk með til að knýja Rússa í vopnahlé og jafnframt afl til að halda aftur af þeim í framhaldinu. Forsendan er auðvitað að nægur hernaðarlegur og fjárhagslegur stuðningur berist frá Vesturlöndum. 

Meðfylgjandi viðtal bandarísku stjónvarpsstöðvarinnar ABC frá 15. desember við varautanríkisráðherra Rússlands sýnir svo ekki verður um villst að markmið Rússa í Úkrænu hafa í engu breyst og eru eðli þeirra samkvæmt óumsemjanleg í grundvallaratriðum af rússneskri hálfu. 

Áhrifasvæði leyfir ekki trúverðugt erlent friðargæslulið eða utanaðkomandi öryggistryggingar. Einungis Úkrænumenn geta tryggt öryggi eftir vopnahlé. Allt bendir til að það geti þeir, einkum frammistaða Úkrænuhers í stríðinu og þeir miklu veikleikar rússneska hersins sem það hefur leitt í ljós. 

Þegar Rússneskir ráðamenn segja líkt og kemur fram í viðtalinu að þeir telji að samningar séu í augsýn, þá er það væntanlega sagt í trausti þess að Trump stjórnin beiti Úkrænu þeim þrýstingi sem þurfi til.

Hér er viðtalið við rússneska vararáðherrann: 

https://abcnews.go.com/International/video/russia-ukraine-verge-deal-end-war-deputy-foreign-128420597

Var í þætti á Samstöðinni um nýja þjóðaröryggisstefnu Bandaríkjanna, Úkrænu, NATO, norðurslóðir o.fl.. Hefst 1:16

Hér á vefsíðunni hefur loftslagsstefna Íslands verið ítrekað gagnrýnd fyrir að endurspegla ekki þá sérstöðu landsins að um 80 prósent af orkunni sem notuð er koma frá endurnýjanlegum orkugjöfum.

Þvert á móti og þrátt fyrir þessa augljósu sérstöðu er stefna Íslands og hefur verið árum saman í aðalatriðum eins og í öðrum Evrópuríkjum og aðferðin í grunninn hin sama, það er að minnka losun gróðurhúsalofttegunda og kaupa svonefndar loftslagsheimildir ef upp á vantar að yfirlýst markmið náist. Svo mikið vantar upp á hér á landi að umhverfisráðherra hefur sagt að kaupa þurfi heimildir fyrir allt að 11 milljarða miðað við markmið um samdrátt í losun til ársins 2035.

Ástæður þess að markmið Íslands nást ekki lúta að því meðal annars og ekki síst að hlutfall endurnýjanlegrar orku er svo hátt sem fyrr sagði – eða um 80 prósent af orkubúskapnum. Hjá Evrópuríkjum er hlutfallið að meðaltali milli 15 og 20 prósent.

Hið háa hlutfall endurnýjanlegrar orku hér á á landi veldur því að það er dýrt að halda áfram að minnka losun – dýrara en annarsstaðar. Það er þekkt og auðskilið að eftir því sem hlutfall endurnýjanlegrar orku verður hærra og eftir því sem ríki ná lengra samkvæmt því í að draga úr losun, þeim mun dýrara verður að halda áfram að minnka losun.

Það er auðveldast að tína ávextina neðst á trénu eins og sagt er. Þegar ofar dregur á trénu verður það vitanlega erfiðara og fyrirhafnarmeira.

Loftslagsstefna Íslands hvílir ekki á framangreindum lykilatriðum – öðru nær – og er því í þeim ógöngum sem við blasa og verið hefur um margra ára skeið.

Leið út úr öngstrætinu væri að byggja stefnuna á algerri og óumdeildri sérstöðu landsins í orkumálum.

Það þýddi að Íslendingar biðu með frekari samdrátt í losun þar til önnur ríki hefðu að minnsta kosti nálgast Ísland hvað hlutfall endurnýjanlegrar orku varðar.

Á þessa leið hefur verið bent á hér á vefsíðunni með rökum og skýrum forsendum; þeim sem getið er hér að ofan og útskýrðar hafa verið frekar í öðrum og ítarlegum greinum á síðunni.

Hinn 12. nóvember síðastliðinn spurði alþingismaðurinn Sigríður Á. Andersen umhverfisráðherra á alþingi hvort ekki væri tímabært að hætta við yfirlýst markmið Íslands um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda. ”Því eins og allir vita” sagði þingmaðurinn, “er Ísland heimsmeistari … þegar kemur að loftslagsmálum og við eigum svo sannarlega ekki að vera með markmið um samdrátt eins og önnur Evrópuríki.”

“Nei, það kemur ekki til greina” svaraði ráðherrann, “ að Ísland dragi sig út úr alþjóðlegu loftslagssamstarfi. Það mun aldrei gerast á minni vakt og á vakt þessarar ríkisstjórnar….Við setjum okkur sjálfstæð markmið sem eru í samræmi við aðstæður okkar hér. Við njótum góðs af þeim árangri sem við höfum náð þegar kemur að nýtingu endurnýjanlegra orkugjafa. Við horfum til sérstöðu okkar þegar kemur að heildarsamsetningu losunar en um leið beitum við okkur af fullum þunga fyrir því að heimsbyggðin, og þar erum við í samstarfi við önnur ríki, gangi rösklega til verka þegar kemur að því að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Þar ætlum við að taka fullan þátt. Það kemur ekkert annað til greina.”

Stefnan er óbreytt og áfram í ógöngum: Að loftslagsstefnu Íslands verði sett “sjálfstæð markmið sem eru í samræmi við aðstæður okkar hér” – eins og umhverfisráðherra orðaði það -er í bága við að loftslagsstefnan er í grundvallaratriðum óbreytt og eins og hjá öðrum Evrópuríkjum. Hún byggir áfram á sömu nálgun og aðferðum og áður en ekki á þeirri sérstöðu Íslands að um 80 prósent af orkunotkun á landinu koma frá endurnýjanlegum orkugjöfum – svo því sé enn og aftur haldið til haga.

Og hvernig hyggst Ísland beita sér af “fullum þunga” fyrir því að “heimsbyggðin” taki sér tak í loftslagsmálum? Er risið áður óþekkt stórveldi í loftslagsmálum? Hvað þýðir þessi stefnuyfirlýsing?

Og hvernig á að ganga af Íslands hálfu “rösklega til verka þegar kemur að því að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda”?

Með því að kaupa losunarheimildir fyrir milljarða af því Ísland nær ekki yfirlýstum markmiðum stjórnvald um minni losun sakir þess meðal annars og ekki síst að hér á landi er hlutfall endurnýjanlegrar orku hið hæsta sem þekkist.

Sem veldur aftur því að Íslendingar eiga sem fyrr sagði örðugt með að halda lengra en þegar hefur verið gert í að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda.

Sjá nánar á vefsíðu um alþjóðamál og utanríkismál:

Hvers vegna næst ekki árangur á alþjóðavettvangi í loftslagsmálum og hvað þýðir það fyrir Ísland? 8. desember 2023.

Loftslagsstefna Íslands er í ógöngum og samræmist ekki grundvallarreglum í alþjóðasamstarfi 17. mars 2024

Umræða að kvikna um vanda loftslagsstefnu Íslands? 22.ágúst 2024

Loftslagsstefna, viðtal í hlaðvarpinu Ein pæling, 14. ágúst 2024.

Þetta kemur fram í mati leyniþjónustunnar (Forsvarets Efterretningstjeneste – FE) á fjölþátta ógn (hybrid trussel) gegn Danmörku útgefið 3. október síðastliðinn.

“Truslen fra regulære militære angreb mod Danmark er INGEN”stendur þar. Í ensku útgáfunni frá leyniþjónustunni segir: “The threat of conventional military attacks against Denmark is NONE”. (https://www.fe-ddis.dk/globalassets/fe/dokumenter/2025/trusselsvurderinger/-vurdering-af-den-hybride-trussel-mod-danmark.pdf)

Þessi skýra niðurstaða kemur reyndar ekki á óvart og er í grunninn í takt við mat leyniþjónustustofnana annarra ríkja undanfarin ár, þar á meðal í Finnlands, Svíþjóðar og Noregs. 

Höfundi þessarar vefsíðu þykir þó rétt að birta þetta álit dönsku leyniþjónustunnar í því skyni að árétta grundvallaratriði íslenskra varnarmála, sem oft hefur verið bent á hér á síðunni. 

Það lýtur að því að líkur á stríði milli NATO og Rússlands eru almennt taldar litlar. Mat dönsku leyniþjónustunnar undirstrikar þessa lykilforsendu. Svo lengi sem hún á við stafar ekki hernaðarógn frá Rússum að Íslandi.

Ekki er unnt að útiloka að forsendur breytist en Rússar hefðu ekki afl í NATO fyrr en hugsanlega eftir einhver ár – jafnvel mörg ár í ljósi þeirra djúpstæðu veikleika rússneska hersins sem Úkrænustríðið hefur leitt í ljós.

Í febrúar síðastliðnum gaf danska leyniþjónustan út það álit að Rússar gætu verið reiðubúnir í stórstríð (storskalakrig) á meginlandi Evrópu á um það bil fimm árum (https://www.fe-ddis.dk/globalassets/fe/dokumenter/2025/trusselsvurderinger/-20250209_opdateret_vurdering_af_truslen_fra_rusland_mod–.pdf).

En spá leyniþjónustunnar er háð ákveðnum og róttækum skilyrðum:

1. Að Úkrænustríðið hætti. Meðan það stæði segir í spánni hefðu Rússar fangið fullt og gætu ekki jafnframt átt í stríði við eitt eða fleiri NATO ríki. Hér skal bætt við að Úkrænustríðið er talið líklegt til að halda áfram – jafnvel lengi.
2. Að Bandaríkin stæðu ekki að baki NATO. Því má bæta við að þótt blikur séu á lofti bendir enn ekkert til að Bandaríkin yfirgefi bandalagið.
3. Að NATO mundi ekki byggja upp herstyrk sinn á sama hraða og Rússar sinn her. Evrópuríki NATO eru byrjuð að taka sér tak í þessum efnum og hafa alla burði til þess. Þjóðarframleiðsla þeirra samanlögð er margfalt meiri en Rússlands. 

Danska leyniþjónustan leggur megináherslu á að önnur hætta en bein hernaðarleg ógn – svonefnd fjölþátta ógn – stafi frá Rússlandi að Danmörku og öðrum NATO ríkjum. Fjölþátta ógn á einkum við nethernað, hernaðarlegar ögranir – þar á meðal með drónaflugi – skemmdarverk og undirróður. Mat leyniþjónustunnar er að miklar líkur séu á skemmdarverkum gegn danska hernum og á hernaðarlegum ögrunum. 

Í mati dönsku þjónustunnar kemur meðal annars fram að Rússsar noti fjölþátta aðgerðir í viðleitni til að veikja pólitíska einingu og staðfestu NATO ríkjanna. Markmiðið sé ekki að ná skjótum ávinningi heldur skapa viðvarandi óvissuástand og grafa þannig með tímanum undan einingu bandalagsríkjanna. Jafnframt segir að líklegt sé að Rússar herði róðurinn að þessu leyti bregðist bandalagið ekki við fjölþátta aðgerðum þeirra.  (Målet for Rusland er ikke at opnå hurtige gevinster, men at skabe en vedvarende tilstand af usikkerhed, hvor NATO’s sammenhold langsomt undermineres. Det er sandsynligt, at Rusland vil blive mere villig til at skærpe de hybride angreb, hvis alliancen ikke reagerer på dem.)