Umsóknarríki Evrópusambandsins – sem sóttu um aðild upp úr lokum kalda stríðsins þegar ESB varð til – áttu flest það sameiginlegt að með aðild átti að leysa grundvallarvanda: einkum að efla öryggi, að viðkomandi ríki verði lýðræðis og réttarríki og að það fái tryggan markaðsaðgang að ESB og annan efnahagslegan ávinning og stuðning frá sambandinu til að komast úr fátækt. 

Slík pólitísk, samfélagsleg og fjárhagsleg markmið áttu vitanlega ekki við Norðurlöndin – Noreg, Finnland og Svíþjóð og ekki við Austurríki, sem öll voru meðal umsóknarríkja á þessum tíma. Stuðningur við aðild var enda mun minni í þessum löndum en í öðrum umsóknarríkjum. Þessi hlutlausu ríki vildu þó grípa tækifæri sem gafst til þess eftir fall Sovétríkjanna og kalda stríðið að hætta í reynd hlutleysisstefnu og almennt styrkja stöðu sína með aðild að ESB. Og það gekk eftir.

Sérstakar aðstæður áttu við Kýpur og Möltu. Um önnur umsóknarríki – Austur-Evrópuríki og Balkanríki – hefur einkum átt við að aðild að ESB styrki almennt öryggi en hjálpi einnig til við að leysa fyrrnefndan lykilvanda: pólitískan, samfélagslegan og efnahagslegan. Enda hefur mikill meirihluti í þessum ríkjum verið fylgjandi aðild.

Öryggi, markaðsaðgangur, fátækt og fjárhagslegur stuðningur frá ESB eru atriði sem eiga auðvitað ekki við Ísland en það er annar grundvallarmunur á því og öllum umsóknarríkjum í sögu ESB: 

Ísland er eina ríkið í sögu ESB þar sem stjórnvöld hafa áhuga á aðild en telja nauðsynlegt að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort eigi að fara í aðildarviðræður.

Þá er ennfremur sá reginmunur á Íslandi og umsóknarrríkjunum að stefna íslensku ríkisstjórnarinnar snýst ekki endilega um að Ísland fái aðild að ESB heldur að sjá hvað komi út úr aðildarviðræðum. 

Óvissa að þessu leyti skilur einnig stefnu Íslands frá umsóknarríkjunum því á þeim bæjum hefur verið þekkt í öllum aðalatriðum hvað felst í aðild og einungis hlutfallslega litlar undanþágur í sigti. Noregur var þó undantekning að því leyti að á það var látið reyna í aðildarviðræðum við ESB hvað kæmi út úr þeim um sjávarútveg og byggðamál. ESB var til í að veita takmarkaðar tímabundnar undanþágur sem dugði ekki og aðildarsamningur Noregs var felldur í þjóðaratkvæði.

Í Austur-Evrópuríkjunum var yfirgnæfandi meirihluti hlynntur aðild líkt og áður var bent á enda grundvallarhagsmunir í húfi og markmið með aðild skýr og aðkallandi að fá hana. 

Fyrrnefnd sérkenni á stefnu Íslands en einkum að það þurfi þjóðaratkvæði um viðræður – sem á hvergi annarsstaðar við – benda til þess að það skorti almennt sannfæringu hér á landi í málinu. Ef til vill vegna þess að efasemdir eru uppi um að ESB geti í aðildarviðræðum tekið tillit til sérstöðu Íslands í auðlindamálum en einkum hvað varðar fiskveiðar. Jafnframt virðist vanta nánari upplýsingar en fram hafa komið um af hverju Ísland á yfir höfuð að sækjast eftir aðild að ESB og með hvaða skilyrðum.

Það er óljóst hvernig tilvistarhagsmunum Íslendinga í sjávarútvegi mundi reiða af í aðildarviðræðum við ESB og óljóst hvernig stjórnvöld hyggjast tryggja þessa grundvallarhagsmuni. Ekki verður annað séð en að til þess þyrfti undanþágur sem fælu í sér að Ísland stæði utan sameiginlegrar sjávarútvegsstefnu ESB og sáttmála sambandsins að því leyti sem þeir snerta fiskveiðar. Einnig þyrfti undanþágu fyrir íslenskan sjávarútveg frá grundvallarreglu ESB um fjárfestingafrelsi. 

Ekki eru fordæmi hjá ESB fyrir undanþágum sem þessum.

Þá skortir upplýsingar um samningsmarkmið stjórnvalda og rauð strik eða með öðrum orðum hvað væri frágangssök í aðildarviðræðum. 

Það eru göt í umræðunni – stór göt – og rúmar þrjár vikur í þjóðaratkvæði um hvort fara eigi í aðildarviðræður við ESB.

 – – –

Enginn ráðherra hefur talað svo skýrt sem utanríkisráðherra um skilyrði fyrir aðild af Íslands hálfu varðandi sjávarútveginn. Þegar ráðherrann mælti á alþingi fyrir þingsályktunartillögu um þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræður sagði hann að í þeim “…þurfum við auðvitað að gera upp við okkur hvar helstu hagsmunir okkar liggja, t.d. á sviði sjávarútvegsmála. Og ég ítreka það að ég mun aldrei skrifa undir samning sem tryggir ekki okkar markmið og okkar yfirráð (feitletrun höfundar) á því sviði. (https://www.althingi.is/altext/raeda/157/rad20260309T171000.html?utm_source=chatgpt.com)

Samkvæmt orðanna hljóðan – “aldrei skrifa undir” – er stefnan klár, en samt situr eftir óvissa fólgin í því að ráðherrann fór ekki út í grundvallaratriði málsins. Það kom ekki fram  – og hefur ekki gert enn að greinarhöfundur fær séð – hvað fælist nánar tiltekið að áliti stjórnvalda í yfirráðum og hvað þyrfti að þeirra mati til að ná ná þeim fram í aðildarviðræðum. 

Til þess að fá í aðildarsamningi “yfirráð” – orðið þýðir meðal annars “vald” samkvæmt orðabók – yfir íslenskum sjávarútvegsmálum þyrfti varanlega undanþágu frá þátttökuí sjávarútvegsstefnu ESB. Slík undanþága heitir á ensku í orðaforða ESB “opt-out”.  Það er formleg og samningsbundin undanþága sem leyfir aðildarríki að standa utan viðeigandi hluta samstarfs í ESB. 

Í svonefndum Lissabon sáttmála ESB frá 2007 segir að sambandið hafi einkarétt til að setja reglur um verndun lifrænna auðlinda sjávar („The Union shall have exclusive competence in … the conservation of marine biological resources under the common fisheries policy”). Þetta þýðir að aðildarríki hafa aðkomu að málum en setja ekki reglur á þessu sviði nema ESB heimili það. Ákvarðanir sem falla með þessum hætti undir valdsvið ESB lúta að heildarafla, úthlutun kvóta og friðunaraðgerðum til lengri og skemmri tíma. Þá felst í Lissabon sáttmálanum að ESB kemur fram fyrir hönd aðildarríkjanna í samningum við önnur ríki um deilistofna, síld, makríl kolmunna.

Það væri ekki trúverðugt að halda fram að Ísland hefði yfirráð í sjávarútvegsmálum ef það gengist undir sjávarútvegsstefnuna og henni má ennfremur breyta án samþykkis allra aðildarríkjanna. Ef gengist yrði undir ákvæði Lissabon sáttmálans yrði alls ekki unnt að segja með trúverðugum hætti að aðildarsamningur tryggði yfirráð yfir sjávarútveginum. 

Hvernig og hvaðan sem á væri litið ætti Ísland ekki lengur síðasta orðið um fiskveiðar og sjávarútveg. Undanþága af því tagi sem hér um ræðir væri augljóst grundvallaratriði.

Til viðbótar þyrfti að fara fram á undanþágu frá grundvallarreglu ESB um frjálst flæði fjármagns til að tryggja að bann við erlendum fjárfestingum í íslenskum útgerðum gilti áfram eftir aðild. Ekkert fordæmi er fyrir því að umsóknarríki ESB hafi fengið slíka undanþágu enda rækist hún á lykilprinsipp í tilurð og starfsemi ESB. Bannið er til að tryggja að útgerðir í ESB ríkjum eignist ekki aflaheimildir á Íslandsmiðum.

Hryggjarstykki í stefnu ríkisstjórnarinnar – að láta reyna á samningsvilja ESB – byggir ekki svo vitað sé á upplýsingum úr ranni þess um að það gæti gengið að skilyrði um íslensk yfirráð í sjávarútvegsmálum. Öll ESB ríkin verða að samþykkja aðildarsamning.

Fyrir liggur að markmið þáverandi ríkisstjórnar í sjávarútvegsmálum náðust ekki fram í aðildarviðræðunum við ESB um og upp úr 2010. Þeim var sjálfhætt eftir að ljóst varð að ESB mundi fara fram á að Ísland legði fram áætlun um aðlögun að sjávarútvegsstefnu sambandsins. Ísland hefði segir í skýrslu hagfræðistofnunar um viðræðurnar fyrir utanríkisráðuneytið 2014 ”þurft að leggja fram tímasetta áætlun um hvernig og hvenær Íslendingar hygðust aðlagast löggjöf sambandsins að þessu leyti. ( https://www.stjornarradid.is/library/03-Verkefni/Utanrikismal/Sk%C3%BDrsla%20Hagfr%C3%A6%C3%B0istofnunar.pdf )

Líkt og fyrr hefur verið sérstaklega fjallað um á vefsíðunni er ESB er ekki úr garði gert til að taka tilit til sérstöðu ríkja sem sækjast eftir aðild heldur er það gert fyrir umsóknarríki sem í öllum aðalatriðum vilja komast í ESB; að langmestu leyti án skilyrða og alls ekki gegn því að fá undanþágu frá grundvallarreglum og þátttöku í stefnu og sáttmálum sambandsins.

Noregur var með svipaða nálgun og ríkisstjórn Íslands að því leyti að láta reyna á samningsvilja ESB – “kíkja í pakkann” er það stundum kallað í íslensku umræðunni.  Það var stefna Noregs varðandi sjávarútveg og byggðamál í aðildarviðræðum 1993-1994. 

ESB hafði áhug á að fá Noreg í sambandið á sínum tíma en vildi ekki teygja sig svo langt að breytti grundvallarreglum þess. Því varð niðurstaðan sú í aðildarsamningi Norðmanna að þeir gátu fengið tímabundnar undanþágur en áttu í grunninn að taka upp stefnu ESB í viðkomandi málaflokkum. Aðildarsamningur Noregs var felldur í þjóðaratkvæðagreiðslu í nóvember 1994.

Flest bendir til að ekki yrði unnt að ná fram í aðildarviðræðum nauðsynlegum undanþágum til að tryggja áframhaldandi íslensk yfirráð yfir sjávarútveginum.

– – –

En ef svo færi að ESB gæti fallist á skilyrði Íslands fyrir aðild þá birtist grundvallarspurning: Af hverju eiga Íslendingar að sækjast eftir aðild að ESB?

Íslendingar eru ein af auðugustu þjóðum heims þrátt fyrir ýmsa alvarlega veikleika í hagstjórninni, meðal annars halla á ríkisfjármálum og ítrekaða kjarasamninga umfram burðargetu hagkerfisins ásamt meiri launahækkunum en það getur borið án verðbólgu og hækkandi vaxta.

Þótt deilt sé með rökum á báða bóga um áhrif og áhrifaleysi aðildar að ESB og evru á ýmis atriði en einkum vexti og verðlag – haggar það ekki þeirri staðreynd að Ísland er í lagi og gott betur á öllum helstu mælikvörðum um hagsæld og velferð. Auður og velferð þjóðarinnar hafa stóraukist á þeim árum sem liðin eru frá því aðildarviðræðurnar við ESB 2010-2013 sigldu í strand. Aðild skipti greinilega ekki sköpum að þessu leyti.

Af hverju er íslenskt samfélag í fremstu röð meðal ríkja heims – svo stöndugt sem raun ber vitni? Svarið felst þegar allt kemur til alls í auðlindum þjóðarinnar til lands og sjávar – og sérstakri og eftirsóttri náttúrufegurð þess. Vegna þessara grunnatriða er Ísland í lagi og Íslendingar ofan á í tilverunni og gott betur – og hafa reyndar verið í áratugi – þrátt fyrir fyrrnefnda veikleika.

Íslandssagan geymir jafnframt dæmi um mikilvægi fullveldisréttar og þýðingu þess að geta ráðið eigin málum í krafti hans. Í Icesave deilunni og landhelgisdeilunum nýtti Ísland fullveldisrétt og sjálfsákvörðunarrétt með góðum árangri fyrir hönd grundvallarhagsmuna gegn miklum utanaðkomandi þrýstingi. 

Samanburður við umsóknarríki um aðild að ESB frá stofnun þess sýnir sem fyrr sagði að fyrir þau snýst aðild um að leysa skýr og að mestu óumdeild lykilvandamál. 

Hvaða slíkur vandi kallar á aðildarviðræður Íslands við ESB? Það er grundvallarspurning eins og bent hefur verið á framar í greininni. Umdeild og umdeilanleg svör um verðlag og vexti duga ekki til að svara spurningunni. Þau væru ekki umdeilanleg ef svo væri. Þá virðist nokkuð algeng skoðun meðal sérfræðinga að Íslendingar geti sjálfir haldið niðri vaxtastigi og verðlagi. Vandinn í þessum efnum sé fólginn í heimatilbúnum hagstjórnarvandi.

(Athugið að það er unnt að deila greinunum, sem birtast í hópnum.)

Fyrri greinar höfundar um hugsanlegar aðildarviðræður:

Ísland og ESB – sérstaða og aðildarviðræður, 29. mars 2026.

Ísland og aðildarviðræður við ESB: samningsmarkmið og hagsmunir, 18. maí 2026.

Ísland og ESB: Samningsmarkmið, aðildarviðræður og evran, 3. júní 2026.

https://www.visir.is/g/20262907926d/segir-undan-thagur-rekast-a-grunnforsendur-esb

https://www.visir.is/k/ad60b282-8258-4c0c-b4af-90e53cab0b87-1783624029325/stada-nato-raedd

https://www.visir.is/g/20262906618d/-mjog-er-horft-til-thess-sem-banda-rikja-for-seti-segir-?fbclid=IwY2xjawS6AiZleHRuA2FlbQIxMQBicmlkETF2MjU4c1lMNmpaWVkwY3c3c3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHtFj1qlrEqxF5Pubc6X-X7HJR1vH0I2PsGr4pgSc1gOwDEHNUSPfZr0GVPGR_aem_HJSKeP6vGjBX3Pi83we9YQ

Fram hefur komið hér á vefsíðunni (Ísland og aðildarviðræður við ESB: samningsmarkmið og hagsmunir, 18. maí 2026) að það sem stendur út af í grundvallaratariðum í samskiptum Íslands og ESB er gjaldmiðilssamstarfið og evran. Í því ljósi snýst hugsanleg aðild Íslands að ESB að mestu leyti um evruna. 

En Evran er ekki viðfangsefni aðildarviðræðna við ESB. Þátttaka í evrunni er ekki samningsatriði nema að litlu leyti og ekki fyrr en eftir af aðild verður og eftir að viðkomandi aðildarríki hefur uppfyllt tiltekin föst inngönguskilyrði í tvö ár hið minnsta. En umræða um evruna mun áfram fara fram fyrir þjóðaratkvæðið 29. ágúst – umræða um bæði kosti og ókosti þess að taka upp evruna sem gjaldmiðil.

Í þessari grein verður sem fyrr reynt að stuðla að upplýstri umræðu og greina grundvallaratriði. Í þeim efnum hnígur allt að því að ekki sé unnt að leggja á hlutlægan mælikvarða á spurninguna um hvort það þjóni hagsmunum Íslendinga að taka upp evru. Það er ekki til afgerandi eða einhlítt svar við spurningunni. Það eru rök með og móti og upplýst umræða hlýtur að taka mið af því. 

Forsenda aðildar væri eins og rakið hefur verið að ESB gengi að framkomnum kröfum Íslands um undanþágur sem fælu í sér forræði og yfirráð yfir auðlindum og sérstakt tillit í landbúnaði og loftslagsmálum. Ísland yrði undanskilið stefnu ESB í auðlindamálum og í reynd í landbúnaði einnig. Loftslagsmál eru undantekning af því þar hefur ekki verið gerð nema almenn og veikt orðuð krafa um að tekið yrði tillit til sérstöðu Íslands. Þessi almenna stefna birtist í meirihlutaáliti utanríkismálanefndar um þjóðaratvæðagreiðsluna. Sérstaðan hvílir á því að hlutfall endurnýjanlegrar orku er miklu hærra á Íslandi en í ESB. 

Líkur á að ESB gæti mætt fram komnum íslenskum kröfum geta sem fyrr ekki ekki talist miklar (Ísland og ESB – sérstaða og aðildarviðræður, 29. mars 2026) og hafa ekki aukist eftir því sem íslensk samningsmarkmið hafa komið nánar í ljós og vantar þó upp á skýrleikann. Það kemur meðal annars fram í því að ráðherrar hafa sagt að vondur aðildarsamningur yrði ekki lagður fyrir þjóðina. Það er erfitt að skilja þetta þó ekki nema fyrir þær sakir að væntanlega ljúka menn ekki samningaviðræðum sem víkja frá yfirlýstum samningsmarkmiðum í það að gera vondan samning. 

Því vaknar spurning um hvað mundi kalla á að aðildarviðræðum yrði slitið. Hverjar væru rauðar línur og frágangssök? Það kemur væntanlega fram í aðdraganda þjóðaratkvæðisins.

Þess er nú krafist að ákvæði um undanþágur í aðildarsamningi yrðu hluti af frumrétti (primary law) í ESB. Þær fælu þannig í sér varanlegar undanþágur (opt out) frá stefnu sambandsins. Aðildarsamningur verður hluti af frumrétti ESB en ekki að öllu leyti. Tímabundnar undanþágur (derogations) geta ekki orðið hluti af frumrétti þó þeirra sé getið í aðildarsamningi. Köfur Íslands um undanþágur sem hluta af frumrétti fela þannig klárlega í sér að stefna ESB í viðkomandi málaflokkum næði ekki til Íslands.

Yrði af aðild að ESB og væri stefnt að því í framhaldinu að taka upp evruna sem gjaldmiðil í stað krónunnar mundi það kalla á íslenska fyrirætlan um að uppfylla skilyrði fyrir inngöngu í evruna.  Ekki verður reynt að spá um það hér hvernig það mundi ganga en miðað við reynslu kynni að reynast örðugt að ná samkomulagi þar um á pólitískum vettvangi og hjá aðilum vinnumarkaðarins. Skilyrðin lúta að því að halda verðbólgu og vöxtum niðri, sem og halla á rekstri hins opinbera og skuldum hins opinbera og halda gengi krónunnnar stöðugu. Þessi skilyrði eru föst og töluleg og þau verður að uppfylla að lágmarki í tvö ár áður en viðkomandi ríki er hleypt inn í evrusamstarfið.

Að taka upp evruna hefði bæði kosti og ókosti í för með sér fyrir Ísland. Það er grundvallaratariði sem sést meðal annars af nýlegri skýrslu sem hagfræðistofnaun HÍ vann að ósk utanríkimálanenfndar um áhrif Evrópusambandsaðildar á Ísland og annarri skýrslu sem erlendir sérfræðingar unnu fyrir fjármálaráðuneytið um valkosti í gjaldmiðilsmálum.  

Aðild að evrusamstarfinu hefði ýmsa kosti en þá augljósasta að kostnaður sem óhjákvæmilega fylgir gjaldeyrisviðskiptum mundi hverfa að mestu í viðskiptum Íslands á evrusvæðinu, gengisáhætta mundi minnnka gagnvart viðskiptum þar, sem er stór hluti/helmingur utanríkisviðskiptanna. Fjármagnskostnaður ríkis, fyrirtækja og einstaklinga gæti minnkað. Ýmislegt væri óvíst svo sem áhrif evruaðildar á vexti og verðlag. Slík hugsanleg áhrif yrði og að meta með tilliti til mikils kostnaðar sem Ísland hefði ár hvert beint og óbeint af aðild og skuldbindingum í ESB.

Þá hefði evruaðild þann ókost að þegar á bjátaði í þjóðarbúskapnum yrði að grípa til svonefndrar innri gengisfellingar – það er meðal annars lækka laun og ríkisútgjöld í stað þessa að treysta aðallega á að fella gengi krónunnar til að laga samkeppnisstöðuna. Sjálfstæð peningastefna felur einnig í sér að unnt er að ýmist hækka eða lækka stýrivexti og þannig hafa áhrif meðal annars á gengi krónunnar.

Óvissa virðist ekki í fyrrnefndum skýrslum um þýðingu sjálfstæðrar peningastefnu þegar efnahagurinn verður fyrir áfalli. Og það er ekki óvissa um að til er heimatilbúinn vandi í íslenskum efnahagsmálum sem getur skipt meira máli en gjaldmiðillinn. Vandi þjóðarbúskaparins er ekki síst launahækkanir umfram burðargetu hagkerfisins – umfram framleiðni og hagvöxt. Það eitt að skipta um gjaldmiðil lagar ekki slíka þætti og veikleika.

Hér mætti lengi fjalla um kosti og ókosti og ýmsar gjaldmiðilsmálanna en grundvallaratriði er að ekki einhlítt svar við spurningunni um hvað sé Íslandi fyrir bestu í því efni. Það er ekki til hlutlægur mælikvarði. 

Öll þessi atriði hníga því að öðru grundvallaratriðið sem er að spurningin um evru eða ekki evru snýst um val en ekki klárar tilgátur, formúlur eða niðurstöður varðandi kosti og ókosti.

Nokkur ESB ríki hafa valið að vera ekki í gjaldmiðilssamstarfinu og evrunni – en gengur bærilega í efnahagslegu tilliti og í sumum tilvikum vel. Ríkin sem hafa valið að vera ekki með eru Danmörk, Svíþjóð, Pólland, Slóvakía. Rúmenía, Tékkland og Ungverjaland. Danska krónan er reyndar tengd evrunni og Danmörk er þáttakandi í gjaldmiðilssamstarfinu en Danir geta sagt sig frá því. 

Það er svo að þótt öll ný aðildarríki ESB séu skuldbundin til að taka upp evru má fresta því um óákveðinn tíma. Ríkin sem hafa valið að taka ekki upp evru gera það af því ekki síst að það er pólitískur meirihluti fyrir sjálfstæðri peningastefnu. Þarna virðist meðal annars á ferðinni gildismat sem hverfist um fullveldið og að geta haft ákvöðrunarvald yfir efnahagsstefnunni, einkum ef áföll verða. Skoðanir hagfræðinga og fyrirtækja í þessum löndum eru ekki á einn veg heldur skiptar í málinu.

Til að árétta hina pólitísku hlið mála má benda á að líklega væri evran ekki til hefði farið fram þjóðaratkvæði um hana á sínum tíma í Þýskalandi. Skoðanakannanir bentu til þess. Efnahagsleg rök fyrir evru og rök tengd málflutningi stjórnvalda um stöðu Þýskalands í Evrópu, framtíð Evrópu og stöðu álfunnar  í veröldinni virtust þannig ekki duga á stóran hluta almennings. Hann vildi halda í þýska markið meðal annars en ekki síst af því það væri þjóðartákn og fólk hafði að auki efasemdir um að evran yrði svo sterku og stöðugur gjaldmiðill sem markið hafði verið.  En Helmut Kohl, öflugur kanslari Þýskalands um árabil hafnaði beinlínis þjóðaratkvæði um evruna. Í Frakklandi, öðru lykilríki fyrir tilurð evrunnar var Maastricht sáttmálinn, sem innihélt evruna, samþykktur naumlega með 51 prósenti atkvæða. 

Í framhaldinu var ESB ríkjunum Ítalíu, Belgíu og Grikklandi hleypt inn í evruna af huglægum og pólitískum ástæðum sem tengdust markmkiðum um framtíð og stöðu ESB og Evrópu. Efnahagslegar aðstæður þessara ríkja voru túlkaðar þeim í vil svo þau gætu uppfyllt inngönguskilyrði evrunnar og verið með í upphafi hennar.

Niðurstaða þessarar greinar hvað evruna varðar er að það er ekki til hlutlægur mælikvarði sem gefur svar við spurningunni um hvort það þjóni hagsmunum Íslands að taka upp evrópska gjaldmiðilinn. Það er ekki til formúla og afgerandi svar. Málið snýst um kosti og ókosti og um val.

Ræður og greinar Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur utanríkisráðherra og Daða Más Kristóferssonar fjármálaráðherra sem og Ásgeirs Jónssonar seðlabankatjóra undanfarna daga virðast styðja þetta. Ráðherrarnir taka fram í greinum í morgunblaðinu 2. júní að evran sé ekki “töfralausn” og seðlabankastjóri sagði í ávarpi á ráðstefnu í Hörpu sama dag meðal annars að „Sama hvort við veljum evru eða krónu þá skiptir máli að við förum eftir þeim leikreglum sem eru. Við höfum prófað nær allar mögulegar leiðir í gjaldmiðlamálum á síðustu hundrað árum, en aldrei farið eftir leikreglum…“ Ennfremur segir seðlabankastjóri að “Háir vextir væru afleiðing þróunar í raunhagkerfinu en ekki vegna gjaldmiðilsins sjálfs.”

Jafnfram kom fram hjá Ásgeiri að “Hins vegar er það náttúrulega þannig að evran hefur mjög jákvæð áhrif í för með sér. Hún myndi fela í sér meiri viðskipti, aukna samkeppni og það koma mjög jákvæð áhrif af samþættingu. Hún myndi auka seljanleika á markaði, væntanlega lækka áhættuálög og svo framvegis…”

Það eru rök með og móti því að taka upp evru og upplýst umræða fyrir þjóðaratkvæðið 29. ágúst þarf að taka mið af þeim útgangspunkti og forsendu. Evra eða ekki evra snýst endanlega um val sem væntanlega byggir á fyrirliggjandi upplýsingum en einnig á gildum. Þar virðist fullveldið fyrirferðarmikið hjá andstæðingum aðildar en stuðningsmenn tefla líka fram rökum öðrum en efnahagslegum og sem eru gildislæg. Þetta eru meðal annars rök um að Ísland eigi eðlilega samleið með Evrópu vegna þess að ríki ESB séu lýðræðis og réttarríki eins og Ísland.

Í næstu grein hér á vefsíðunni um Ísland og ESB verður fjallað um hugsanlegar aðildarviðræður út frá loftslagsmálum en einkum loftslagsstefnu Íslands. Þar er á ferð risastórt íslenskt hagsmunamál sem fjallað hefur verið um nokkrum sinnum í greinum á vefsíðunni.

Er í hlaðvarpi Eyjunnar að fjalla með Ólafi Arnarsyni um alþjóðamálin og alþjóðakerfið en einnig og aðallega um Ísland og ESB. Ég bendi á skort á upplýsingum um ESB málið og nauðsyn þess að byggja betur en gert er undir upplýsta umræðu í aðdraganda þjóðaratkvæðis um hvort eigi að hefja á ný aðildarviðræður við ESB. Til að hlusta á allt viðtalið þarf að skrolla neðst á síðuna.

Albert Jónsson: Rússland er dvergur samanborið við Kína – reynir að vera meira en það er

Hér heldur áfram greinaflokkur á vefsíðunni um hugsanlegar aðildarviðræður Íslands og ESB. Fyrsta greinin (Ísland og ESB – sérstaða og aðildarviðræður, 29. mars 2026) var í aðalatriðum um af hverju Ísland færi ekki í ESB – nema að uppfylltum skilyrðum. 

Fram kom að ráðherrar ríkisstjórnarinnar hefðu sagt að aðildarsamingur yrði að fela í sér “forræði” Íslands og “yfirráð” yfir auðlindum , og að hér væri “ófrávíkjanleg krafa” á ferð. 

Í orðabók má sjá að það að hafa forræði og yfirráð þýðir í grunninn að hafa vald yfir einhverju, ráða yfir einhverju.Hvaða samningsmarkmið féllu að þessum kröfum? Með öðru orðum hvað yrði sagt við ESB til að reyna að ná þeim fram? 

Af ummælum íslenskra ráðherra að dæma um forræði og yfirráð yfir auðlindum virðist grundvallaratriði að Ísland fengi undanþágu af því tagi sem heitir “opt out” í ESB. Það felur í sér að viðkomandi ríki fær sérstaka varanlega heimild í aðildarsamningi til að vera undanskilið í sameiginlegri stefnu ESB í tilteknum málaflokkum sem snerta auðlindir. 

Í aðildarviðræðum Íslands og ESB sem hófust 2010 og hættu án samkomulags 2013 kom í ljós sem reyndar blasti við að sjávarútvegsstefna Íslands væri ekki í samræmi við stefnu ESB í málaflokknum. Það átti einnig við þau lög og reglur á Íslandi sem hefðu komið í veg fyrir að aðilar í ESB ríkjum fjárfestu í útgerð á Íslandi. Hjá ESB laut þetta að grundvallarreglum um frjálsa fjármagnsflutninga og frelsi til fjárfestinga. 

Auk samningsmarkmiða varðandi fiskimið og orkuauðlindir þyrfti að koma fram hver yrðu samningsmarkmið af Íslands hálfu í loftslagsmálum. Þar er að óbreyttu framundan gífurlegur kostnaður fyrir íslenskt samfélag eins og fram hefur komið í greinum hér á vefsíðunni og jafnframt meiri kostnaður en annarsstaðar vegna þess hve hátt hlutfall endurnýjanlegrar orku er á Íslandi samnaborið við aðra. Hlutfallið er um 80 prósent sem ríflega þrefalt hærra en í ríkjum ESB.

Sérstaðan í loftslagsmálum er svo mikil að veldur því að Ísland og ESB eiga í grunninn ekki sameiginlega hagsmuni hvað þau varðar Á því þyrfti að taka við mótun samningsmarkmiða Íslands sem tækju tillit til sérstöðu Íslands í þessum efnum.

Auðlindir Íslendinga – orka og fiskistofnar – lúta að grundvallarhagsmunum þjóðarinnar og að segja má að tilvistarhagsmunum. Afdráttarlausar kröfur íslenskra ráðherra um forræði og yfirráð yfir auðlindum er orðræða sem endurspeglar þetta.  Samningur um grundvallarhagsmuni kallar ennfremur á tryggingar til framtíðar. 

Eins og bent var á í fyrstu grein á vefsíðunni um hugsanlegar aðildarviðræður bendir allt til þess að ESB færi ekki í viðræður af því tagi sem felast í fram komnum kröfum Íslands. Það stafar af því að afar erfitt eða útilokað er fyrir ESB að breyta regluverki sínu og sáttmálum í aðildarviðræðum. 

Reyndar hefur komið fram af hálfu ráðherra að samningsstaða Íslands yrði sterk. Á hverju það er byggt er óljóst á þessu stigi en væntanlega verður það útskýrt.

Gengi ESB að kröfum um forræði og yfirráð Íslands yfir auðlindum snérist málið ekki lengur um af hverju Ísland ætti ekki erindi í ESB nema að uppfylltum skilyrðum. 

Þess í stað kæmi að þeirri grundvallarspurningu af hverju Ísland ætti erindi í ESB; hvaða íslenskir hagsmunir kalli á aðild.

Ein leið til að átta sig á því er að skoða af hverju fyrri umsóknarríki um aðild sóttust eftir að komast í ESB. Gera samanburð á stöðu þeirra annarsvegar og Íslands hins vegar.

Önnur umsóknarríki ESB og staða Íslands

Þá kemur í ljós að þetta voru í mörgum tilvikum ríki sem sóttu um aðild eftir kalda stríðið og stofnun ESB 1993 og höfðu tilteknar og ríkar sögulegar og strategískar ástæður fyrir umsókn.  Norðmenn, sem voru í NATO, höfðu síst slíkar ástæður. Finnland og Svíþjóð höfðu þær að nokkru leyti, en einkum átti þetta þó við mið og austur Evrópuríki og fyrrum Sovétlýðveldi. Þessi umsóknarríki vildu brjótast út úr sögunni að segja má og undan áratuga kúgun og ófrelsi sem þau höfðu mátt þola frá hendi Sovétríkjanna og leppstjórna þeirra. 

Jafnframt stefndu umsóknarríkin að því að verða vestræn lýðræðis og réttarríki og litu á aðild að ESB sem lykiláfanga á þeirri leið. Ennfremur var grundvallarmarkmið fá tryggan markaðsaðgang að ESB til að bæta lífskjör en þetta voru fátæk ríki með þeim augljósu undantekningum sem Noregur, Finnland og Svíþjóð voru. 

Hópur Balkanríkja sótti um aðild að ESB eftir 2000, sum hafa fengið aðld en önnur eru í biðröð. Ýmis fyrrnefnd megineinkenni umsóknarríkja eftir kalda stríðið eiga við þau sem sóttu um eftir 2000 – þar á meðal nýjustu nýjustu umsóknarríkin; Georgíu, Moldóvu og Úkrænu. Þau bættust í hópinn eftir innrás Rússa í Úkrænu 2022.

Mörg fyrri umsóknarríkja sóttust jafnframt aðild að ESB eftir því að komat í hóp NATO ríkja einkum af því það fól í sér bandalag við risaveldið Bandaríkin.

Hvað Ísland varðar stendur upp úr í samanburðinum að það á í grundvallaratriðum fátt ef nokkuð sameiginlegt með næstum öllum öðrum umsóknarríkjum eftir stofnun ESB 1993. 

Það er ljóst en til áréttingar má benda á að Ísland er eitt af auðugustu ríkjum heims, á í grunninn greiðan aðgang að markaði ESB í gegnum EES samninginn, er lýðræðis og réttarríki, var stofnaðili að NATO 1949 og hefur varnarsamning við Bandaríkin. 

Varnarsamningurinn hvílir á samstarfi sem nær aftur til 1941 og byggir á sameiginlegum öryggishagsmunum ríkjanna tveggja í Evrópu, á Norður Atlantshafi og í vaxandi mæli á norðurslóðum. 

Ekkert hefur komið fram sem breytir þessu í grundvallaratriðum. Hvað nýja þáttinn, norðurslóðir, varðar hefur verið litið í Washington á Ísland sem aðkomuleið (“gateway”) að norðurslóðum. Þær eru heimshluti sem á eftir að skipta Bandaríkin sífellt meira máli ef svo fer fram sem horfir um hlýnun Jarðar og bráðnun hafíssins á Norður-Íshafi – líkt og ítarlega hefur verið fjallað um í greinum hér á vefsíðunni.

Samanburður leiðir sem fyrr sagði í ljós að það sem einkum einkenndi stöðu næstum allra umsóknarríkja ESB á ekki við Ísland. Eina stóra atriðið sem út af stendur í samskiptum Íslands og ESB virðist vera evran og myntsamstarfið. 

Aðrir hagsmunir eru vissulega nefndir til sögu. Þannig hefur til dæmis utanríkisráðherra í samhengi við nauðsyn þess að ganga í ESB sagt að Íslendingar standi frammi fyrir varanlegum breytingum á alþjóðakerfinu sem krefjist skýrra viðbragða og stefnumótunar eins og það er orðað. Þetta þarfnast nánari útskýringa. Að Íslendingar þurfi að halla sér að ESB  í “viðsjárverðum heimi” er röksemd sem hefur heldur ekki verið útskýrð svo áþreifanlegt geti talist. 

Allt er þetta fremur almennt. Undantekning er þegar kemur að upptöku evru og aðild að myntsamstarfinu í ESB sem haldið er fram að mundi leiða til minni verðbólgu og lægri vaxta á Íslandi.

Þetta eru þó allt aukaatriði í þeim skilningi að krafan um forræði og yfirráð yfir auðlindum hefði væntanlega forgang af hálfu Íslands í aðildarviðræðum. Næðist hún ekki fram yrði ekki af aðild.

Þá hefur forsætisráðherra sagt að Ísland gæti áfram “staðið sterkt” þótt þjóðin hafnaði aðildarviðræðum. Þannig virðist hún ekki líta svo á að alvarlegur vandi steðji að Íslandi vegna stöðu alþjóðamála. 

Eftir sem áður virðist það sem einkum stendur út af þegar staða Íslands gagnvart ESB er skoðuð vera evran og myntsamstarfið sem fylgir henni. 

Að taka upp evru sem gjaldmiðil yrði unnt eftir aðild og eftir að skilyrði evruaðildar hefðu verið uppfyllt, sem tekur að lágmarki tvö ár. Upptaka evru hefur bæði kosti og ókosti í för með sér eins og meðal annars sést af nýrri skýrslu hagfræðistofnunar Háskóla Íslands um málið. 

ESB ríki eru skuldbundin til að taka upp evru og setja peningamálastefnu sína undir seðlabanka Evrópu en geta frestað þessu ótímabundið.  Sex ESB ríki hafa þannig valið enn sem komið er að verða ekki aðilar að mynsamstarfinu og að taka ekki upp evru. 

Ástæður þeirra lúta einkum að því að þau vilja halda í sjálfstæða peningastefnu og stjórna vöxtum og gengi í stað þess að seðlabanki ESB ákveði þar um. Þau vilja hafa þetta vald í því skyni aðallega að geta brugðist við áföllum á eigin forsendum. 

Í næstu grein á vefsíðunni um hugsanlegar aðildarviðræður við ESB verður fjallað nánar um hvað felst í þátttöku í myntsamstarfinu og um kosti þess og galla fyrir Ísland að gerast aðili að því og taka upp evru.

Meðfylgjandi er viðtal í hlaðvarpinu Chess after Dark við Ólaf Ragnar Grímsson. Afar fróðlegt um ýmis stór mál – og mikilvægt framlag til upplýstrar umræðu um Evrópumálin og stöðu Íslands.

Önnur mál en Evrópumálin í viðtalinu eru:

Norðurslóðir

Loftslagsmál

Stórveldin

Forsetaembættið

Framtíðin

Hugsanlegar aðildarviðræður Íslands við ESB, fyrirhuguð þjóðaratkvæðagreiðsla, framtíð NATO og staða Íslands, stríðið gegn Íran- þessi mál og fleiri eru til umfjöllunar í viðtali Gísla Freys Valdórssonar við mig í hlaðvarpi Þjóðmála.

Hér er hlekkur á viðtalið: https://open.spotify.com/episode/0HggGTu57X2Q9PXPdZuvRy

Var í viðtali í síðdegisútvarpi Rásar 2 um Trump, NATO og stríðið gegn Íran.

https://www.ruv.is/utvarp/spila/siddegisutvarpid/23825/bimpdv