Í þessari grein er stuttlega fjallað um helstu forsendur hugsanlegra viðræðna við ESB um aðild Íslands að sambandinu. Jafnframt er áfram reynt í framhaldi af fyrri greinum á vefsíðunni að benda á hver geti talist grundvallaratriði í upplýstri umræðu fyrir þjóðaratkvæði um hvort Ísland eigi að hefja aðildarviðræður.
———
Komi til aðildarviðræðna Íslands og ESB verða þær einstakar í sögu sambandsins.
Það er grundvallaratriði og stafar af því að aðildarmálinu er stillt þannig upp af hálfu íslenskra ráðherra að fæli í sér miklar kröfur á hendur ESB í aðildarviðræðum. Ráðherrarnir leggja eðlilega áherslu á það grundvallaratriði að Ísland hafi sérstöðu en einkum hvað varðar auðlindir þjóðarinnar. Í aðildarviðræðum mundi það kalla á undanþágur fyrir Ísland frá sáttmálum ESB og meginreglum þess.
Það er grundvallaratriði að umsóknarríki sækir ekki á ESB í aðildarviðræðum og setur sambandinu ekki skilyrði. En það ætlar Ísland að gera vegna ríkrar sérstöðu og lykilhagsmuna.
Jafnframt er grundvallaratriði að ESB byggir á meginreglum um samþættingu og einsleitni aðildarríkjanna. Sambandið er því í aðalatriðum ekki gert fyrir sérstöðu.
Þar er þvert á móti litið svo á að undanþágur frá meginreglum um einsleitni og samþættingu mundu skapa fordæmi sem græfi undan meginreglum og nauðsynlegri einingu um þær meðal ESB ríkjanna. Í aðildarviðræðum er samið við öll 27 ríki ESB sem verða að veita einróma samþykki við öllum helstu skrefum í aðildarviðræðum og auðvitað samþykkja nýja aðildarsamninga.
Það er því grundvallaratriði að Ísland og ESB mundu nálgast aðildarviðræður út frá ólíkum forsendum.
Stefna Íslands er skiljanlega afgerandi hvað varðar sérstöðu þess í hugsanlegum aðildarviðræðum.
Forsætisráðherra, sagði á alþingi 16. febrúar 2026: “Ég veit vel hver sérstaða Íslands er. Ég veit fullvel hver hún er í fiskveiðum, hver hún er í orkumálum og öðru.” Þá hefur ráðherrann einnig sagt á alþingi að “Rauðu línurnar” væru skýrar og á öðrum vettvangi sagðist ráðherrann mundu “selja landið fokdýrt” í aðildarviðræðum
Utanríkisráðherra hefur sagst ekki mundu samþykkja aðild án forræðis Íslands yfir auðlindum þjóðarinnar. Allt verði gert til þess að tryggja yfirráð yfir þeim og ekki yrði skrifað undir samning sem ekki treysti og tryggði þessa hagsmuni Íslands. “Það er alveg ljóst að við munum og ætlum okkur að tryggja yfirráð Íslands yfir fiskveiðilögsögunni” sagði ráðherrann á fundi utanríkismálanefndar.
Atvinnuvegaráðherra hefur sagt að það yrði „ófrávíkjanleg krafa“ að Íslendingar héldu yfirráðum yfir auðlindum landsins, þar á meðal í sjávarútvegi.
Ráðherrarnir tala skýrt enda um grundvallaratriði að tefla og annaðhvort er um “sérstöðu” að tefla eða ekki. Og sama á í aðalatriðum við um “forræði” og “yfirráð”. Þessi atriði fela í sér kröfu um undanþágur frá sáttmálum og meginreglum ESB í aðildarsamningi við Ísland.
Að auki væri grundvallaratriði að undanþágur veittar Íslandi yrðu varanlegar til að tryggja þær til framtíðar.
Sakir þess hve afgerandi kröfur Íslands yrðu hefðu aðildarviðræður Íslands og ESB um sérstöðumálin fátt ef nokkuð með samninga og málamiðlanir að gera. “Ófrávíkjanleg krafa” er ekki samningsatriði og sama á við “forræði” og “yfirráð”. Annaðhvort gæti ESB fallist á kröfur Íslands í grundvallaratriðum þeirra eða ekki.
Ísland þyrfti varanlega undanþágu frá lykilsáttmála ESB, Lissabon sáttmálanum, sem ESB ríkin samþykktu 2009. Meðal þess sem fólst í honum var að sjávarútvegsstefnu ESB hafði verið breytt þannig að verndun fiskistofna fór undir forræði ESB (exclusive competence).
Til marks um hve mikla eftirgjöf þyrfti af hálfu ESB til að ná lendingu í aðildarviðræðum við Ísland – og hve snúið það gæti orðið – er þróun mála í viðræðum við sambandið eftir umsókn Íslands 2009.
Þegar þeim var hætt á árinu 2013 höfðu viðræður ekki hafist um sérstöðumál Íslands eins og fjallað er um í skýrslu Hagfræðistofnunar háskóla Íslands frá árinu 2014. Viðæður höfðu þannig ekki hafist um sjávarútveg, landbúnað, frjálsa fjármagnsflutninga og staðfesturétt og þjónustufrelsi.
Síðastnefndu þrjú málin tengdust náið sjávarútvegi. Þau tengsl lutu að því að koma í veg fyrir að útgerðir í ESB ríkjum kæmust bakdyramegin, sem svo má segja, í veiðar á Íslandsmiðum með því að fjárfesta í íslenskum útgerðum – svonefnt kvótahopp. Hér þurfti Ísland undanþágu frá meginreglum um frelsi til fjárfestinga.
ESB taldi nauðsynlegt að Ísland samþykkti aðgerðaáætlun um það hvernig það hygðist laga sig að stefnu sambandsins í sjávarútvegsmálun. Slík áætlun væri skilyrði þess að hefja mætti viðræður um sjávarútveginn. Í skýrslu Hagfræðistofnunar segir að “ef haft er í huga hve ólíkar áherslur eru í stefnu Íslands og Evrópusambandsins er vandséð hvernig Ísland hefði getað komið með áætlun um aðlögun að stefnu Evrópusambandsins í sjávarútvegsmálum.” Enda gerðist það ekki og viðræðum virðist hafa verið sjálfhætt.
Einnig hafði áfhrif til að stöðva viðræðurnar spurning um forsvar á alþjóðavettvangi sem snýr að því hver annist alþjóðasamninga um fiskveiðar – ESB eða aðildarríki. ESB hefur eitt vald til að vera í forsvari að þessu leyti og það var ítrekað með Lissabon sáttmálanum.
Þarna vildi Ísland fá undanþágu og eigið forsvar.
Loks hafði deila sem þá var uppi milli Íslands og ESB um makrílveiðar áhrif á það að viðræðurnar hættu.
Þá er þess að geta að Ísland hefur afar ríka sérstöðu í orku- og loftslagsmálum vegna þess að hlutfall endurnýjanlegrar orku í orkubúskapnum er ríflega þrefalt hærra á Íslandi en í ESB – um 80 prósent á móti um 25 prósentum hjá ESB ríkjunum. Af þessu leiðir að svigrúm Íslands til að minnka losun gróðurhúsalofttegunda er miklu minna en ESB ríkjannanna. Það þýðir – eins og fjallað hefur verið um í greinum á vefsíðunni – að til að ná yfirlýstum markmiðum Íslands þarf að grípa til hlutfallslega mun dýrari aðgerða en í ESB. Og af því þær mundu ekki duga til að ná markmiðum Íslands þyrfti jafnframt stórfelld kaup af Íslands hálfu á loftslagsheimildum fyrir milljarða á milljarða ofan
Hér þyrfti Ísland undanþágu frá stefnu ESB í loftslagsmálum vegna sérstöðu í orkumálum. Sú sérstaða er svo afgerandi að veldur því að Ísland og ESB eiga afar takmarkaða sameiginlega hagsmuni hvað varðar orku- og loftslagsmál. Á þessu þyrfti óhjákvæmilega að taka í aðildarviðræðum.
Hvað Ísland gæti boðið ESB gegn eftirgjöf af þess hálfu varðandi meginreglur og sáttmála sambandsins til að koma til móts við sérstöðu Íslands í lykilmálum hefur enn ekki komið fram. Íslenskir ráðherrar hafa þó ýmist sagt eða gefið í skyn að Ísland hafi sterkari stöðu en áður í aðildarviðræðum sakir aukins áhuga ESB á landinu vegna breyttrar heimsmyndar og vaxandi mikilvægis norðurslóða.
Ennfremur þurfi Ísland meira á aðild – eða “skjóli” – að halda en áður, eins og utanríkisráðherra hefur sagt, vegna breyttrar heimsmyndar og ógnvænlegri stöðu alþjóðamála en áður. Ekki liggur fyrir hvað felst nákvæmlega í þessum þáttum.
Það væri þó aukaatriði því krafan um forræði og yfirráð yfir auðlindum þjóðarinnar hefði væntanlega forgang í stefnu Íslands í aðildarviðræðum. Án lendingar í auðlindamálunum hefði breytt heimsmynd og nauðsyn á “skjóli” hjá ESB væntanlega ekki áhrif á stefnu Íslands.
Reyndar hefur forsætisráðherra sagt að Ísland gæti áfram “staðið sterkt” þótt þjóðin hafnaði aðildarviðræðum.
———
Kæmi til aðildarviðræðna við Ísland yrðu þær einstakar í sögu ESB. Það stafar af því grundvallaratriði sem fyrr sagði að viðræðurnar mundu snúast um sérstöðu og kröfur umsóknarríkisins – Íslands – annarsvegar og hins vegar um það hvort ESB gæfi eftir hvað varðaði sáttmála þess og meginreglur til að mæta kröfum umsækjandans.
Þetta væri áður óþekkt staða í sögu ESB.
Enn hefur ekkert komið fram um að sambandið gæti fallist á slíkar einstakar aðildarviðræður við Ísland nú fremur en 2013 þegar viðræðum var sjálfhætt vegna ólíkra forsenda aðila.
Aðildarviðræður um lykilmál Íslands hefðu að óbreyttu fátt með samninga að gera. Krafa um “forræði” og “yfirráð” er “ófrávíkjanleg” og leyfir samkvæmt eðli máls og orðanna hljóðan ekki málamiðlun í neinum grundvallaratriðum.
Á hinn bóginn og af sömu ástæðu á að vera mögulegt fyrir íslensk stjórnvöld að fá fljótlega fram afstöðu til þess hjá forystu ESB – og áður en kæmi til þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræður – hvort sambandið geti yfir höfuð fallist á sérstöðu Íslands og kröfur.
Ísland hefur ennfremur þá sérstöðu að vera eina ríkið þar sem talið er þurfa þjóðaratkvæði um hvort eigi yfir höfuð ræða aðild við ESB eða ekki. Ákvörðun um þjóðaratkvæði er sprottin af þeim lærdómi frá aðildarumsókninni sem alþingi samþykkti 2009 að skýrt umboð þjóðarinnar hafi þá skort. Þjóðaratkvæði um aðildarviðræður endurspeglar jafnframt í sjálfu sér almennt þrönga stöðu málsins í íslenskri pólitík og samfélagi.
Hvernig og hvaðan sem á það er litið felur spurningin um aðild Íslands að ESB í sér álag á stjórnmálin, stjórnkerfið og einingu samfélagsins. Það hefur því þýðingu að fá sem fyrst botn í það hvort ESB er til í aðildarviðræður á forsendum Íslands.
En fyrst þarf nánari útlistun á þeim kröfum sem fram hafa komið í yfirlýsingum ráðherra um forræði í auðindamálum. Þar kæmi væntanlega fram að Ísland yrði að fá varanlegt forræði yfir auðlindunum, það er varanlegar undanþágur frá meginreglum og sáttmálum ESB að þessu leyti.
Í varanleika fælist nauðsynleg trygging til framtíðar og þar í lægi endanlega viðurkenning ESB á sérstöðu Íslands.
Í næstu grein um Ísland og ESB hér á vefsíðunni verður fjallað um sérstöðu Íslands að öðru leyti en snýr að auðlindum en einnig rætt um yfirlýst markmið með aðild og kostnað og ávinning af henni.
Alþjóðamál og utanríkismál 