Fram hefur komið hér á vefsíðunni (Ísland og aðildarviðræður við ESB: samningsmarkmið og hagsmunir, 18. maí 2026) að það sem stendur út af í grundvallaratariðum í samskiptum Íslands og ESB er gjaldmiðilssamstarfið og evran. Í því ljósi snýst hugsanleg aðild Íslands að ESB að mestu leyti um evruna. 

En Evran er ekki viðfangsefni aðildarviðræðna við ESB. Þátttaka í evrunni er ekki samningsatriði nema að litlu leyti og ekki fyrr en eftir af aðild verður og eftir að viðkomandi aðildarríki hefur uppfyllt tiltekin föst inngönguskilyrði í tvö ár hið minnsta. En umræða um evruna mun áfram fara fram fyrir þjóðaratkvæðið 29. ágúst – umræða um bæði kosti og ókosti þess að taka upp evruna sem gjaldmiðil.

Í þessari grein verður sem fyrr reynt að stuðla að upplýstri umræðu og greina grundvallaratriði. Í þeim efnum hnígur allt að því að ekki sé unnt að leggja á hlutlægan mælikvarða á spurninguna um hvort það þjóni hagsmunum Íslendinga að taka upp evru. Það er ekki til afgerandi eða einhlítt svar við spurningunni. Það eru rök með og móti og upplýst umræða hlýtur að taka mið af því. 

Forsenda aðildar væri eins og rakið hefur verið að ESB gengi að framkomnum kröfum Íslands um undanþágur sem fælu í sér forræði og yfirráð yfir auðlindum og sérstakt tillit í landbúnaði og loftslagsmálum. Ísland yrði undanskilið stefnu ESB í auðlindamálum og í reynd í landbúnaði einnig. Loftslagsmál eru undantekning af því þar hefur ekki verið gerð nema almenn og veikt orðuð krafa um að tekið yrði tillit til sérstöðu Íslands. Þessi almenna stefna birtist í meirihlutaáliti utanríkismálanefndar um þjóðaratvæðagreiðsluna. Sérstaðan hvílir á því að hlutfall endurnýjanlegrar orku er miklu hærra á Íslandi en í ESB. 

Líkur á að ESB gæti mætt fram komnum íslenskum kröfum geta sem fyrr ekki ekki talist miklar (Ísland og ESB – sérstaða og aðildarviðræður, 29. mars 2026) og hafa ekki aukist eftir því sem íslensk samningsmarkmið hafa komið nánar í ljós og vantar þó upp á skýrleikann. Það kemur meðal annars fram í því að ráðherrar hafa sagt að vondur aðildarsamningur yrði ekki lagður fyrir þjóðina. Það er erfitt að skilja þetta þó ekki nema fyrir þær sakir að væntanlega ljúka menn ekki samningaviðræðum sem víkja frá yfirlýstum samningsmarkmiðum í það að gera vondan samning. 

Því vaknar spurning um hvað mundi kalla á að aðildarviðræðum yrði slitið. Hverjar væru rauðar línur og frágangssök? Það kemur væntanlega fram í aðdraganda þjóðaratkvæðisins.

Þess er nú krafist að ákvæði um undanþágur í aðildarsamningi yrðu hluti af frumrétti (primary law) í ESB. Þær fælu þannig í sér varanlegar undanþágur (opt out) frá stefnu sambandsins. Aðildarsamningur verður hluti af frumrétti ESB en ekki að öllu leyti. Tímabundnar undanþágur (derogations) geta ekki orðið hluti af frumrétti þó þeirra sé getið í aðildarsamningi. Köfur Íslands um undanþágur sem hluta af frumrétti fela þannig klárlega í sér að stefna ESB í viðkomandi málaflokkum næði ekki til Íslands.

Yrði af aðild að ESB og væri stefnt að því í framhaldinu að taka upp evruna sem gjaldmiðil í stað krónunnar mundi það kalla á íslenska fyrirætlan um að uppfylla skilyrði fyrir inngöngu í evruna.  Ekki verður reynt að spá um það hér hvernig það mundi ganga en miðað við reynslu kynni að reynast örðugt að ná samkomulagi þar um á pólitískum vettvangi og hjá aðilum vinnumarkaðarins. Skilyrðin lúta að því að halda verðbólgu og vöxtum niðri, sem og halla á rekstri hins opinbera og skuldum hins opinbera og halda gengi krónunnnar stöðugu. Þessi skilyrði eru föst og töluleg og þau verður að uppfylla að lágmarki í tvö ár áður en viðkomandi ríki er hleypt inn í evrusamstarfið.

Að taka upp evruna hefði bæði kosti og ókosti í för með sér fyrir Ísland. Það er grundvallaratariði sem sést meðal annars af nýlegri skýrslu sem hagfræðistofnaun HÍ vann að ósk utanríkimálanenfndar um áhrif Evrópusambandsaðildar á Ísland og annarri skýrslu sem erlendir sérfræðingar unnu fyrir fjármálaráðuneytið um valkosti í gjaldmiðilsmálum.  

Aðild að evrusamstarfinu hefði ýmsa kosti en þá augljósasta að kostnaður sem óhjákvæmilega fylgir gjaldeyrisviðskiptum mundi hverfa að mestu í viðskiptum Íslands á evrusvæðinu, gengisáhætta mundi minnnka gagnvart viðskiptum þar, sem er stór hluti/helmingur utanríkisviðskiptanna. Fjármagnskostnaður ríkis, fyrirtækja og einstaklinga gæti minnkað. Ýmislegt væri óvíst svo sem áhrif evruaðildar á vexti og verðlag. Slík hugsanleg áhrif yrði og að meta með tilliti til mikils kostnaðar sem Ísland hefði ár hvert beint og óbeint af aðild og skuldbindingum í ESB.

Þá hefði evruaðild þann ókost að þegar á bjátaði í þjóðarbúskapnum yrði að grípa til svonefndrar innri gengisfellingar – það er meðal annars lækka laun og ríkisútgjöld í stað þessa að treysta aðallega á að fella gengi krónunnar til að laga samkeppnisstöðuna. Sjálfstæð peningastefna felur einnig í sér að unnt er að ýmist hækka eða lækka stýrivexti og þannig hafa áhrif meðal annars á gengi krónunnar.

Óvissa virðist ekki í fyrrnefndum skýrslum um þýðingu sjálfstæðrar peningastefnu þegar efnahagurinn verður fyrir áfalli. Og það er ekki óvissa um að til er heimatilbúinn vandi í íslenskum efnahagsmálum sem getur skipt meira máli en gjaldmiðillinn. Vandi þjóðarbúskaparins er ekki síst launahækkanir umfram burðargetu hagkerfisins – umfram framleiðni og hagvöxt. Það eitt að skipta um gjaldmiðil lagar ekki slíka þætti og veikleika.

Hér mætti lengi fjalla um kosti og ókosti og ýmsar gjaldmiðilsmálanna en grundvallaratriði er að ekki einhlítt svar við spurningunni um hvað sé Íslandi fyrir bestu í því efni. Það er ekki til hlutlægur mælikvarði. 

Öll þessi atriði hníga því að öðru grundvallaratriðið sem er að spurningin um evru eða ekki evru snýst um val en ekki klárar tilgátur, formúlur eða niðurstöður varðandi kosti og ókosti.

Nokkur ESB ríki hafa valið að vera ekki í gjaldmiðilssamstarfinu og evrunni – en gengur bærilega í efnahagslegu tilliti og í sumum tilvikum vel. Ríkin sem hafa valið að vera ekki með eru Danmörk, Svíþjóð, Pólland, Slóvakía. Rúmenía, Tékkland og Ungverjaland. Danska krónan er reyndar tengd evrunni og Danmörk er þáttakandi í gjaldmiðilssamstarfinu en Danir geta sagt sig frá því. 

Það er svo að þótt öll ný aðildarríki ESB séu skuldbundin til að taka upp evru má fresta því um óákveðinn tíma. Ríkin sem hafa valið að taka ekki upp evru gera það af því ekki síst að það er pólitískur meirihluti fyrir sjálfstæðri peningastefnu. Þarna virðist meðal annars á ferðinni gildismat sem hverfist um fullveldið og að geta haft ákvöðrunarvald yfir efnahagsstefnunni, einkum ef áföll verða. Skoðanir hagfræðinga og fyrirtækja í þessum löndum eru ekki á einn veg heldur skiptar í málinu.

Til að árétta hina pólitísku hlið mála má benda á að líklega væri evran ekki til hefði farið fram þjóðaratkvæði um hana á sínum tíma í Þýskalandi. Skoðanakannanir bentu til þess. Efnahagsleg rök fyrir evru og rök tengd málflutningi stjórnvalda um stöðu Þýskalands í Evrópu, framtíð Evrópu og stöðu álfunnar  í veröldinni virtust þannig ekki duga á stóran hluta almennings. Hann vildi halda í þýska markið meðal annars en ekki síst af því það væri þjóðartákn og fólk hafði að auki efasemdir um að evran yrði svo sterku og stöðugur gjaldmiðill sem markið hafði verið.  En Helmut Kohl, öflugur kanslari Þýskalands um árabil hafnaði beinlínis þjóðaratkvæði um evruna. Í Frakklandi, öðru lykilríki fyrir tilurð evrunnar var Maastricht sáttmálinn, sem innihélt evruna, samþykktur naumlega með 51 prósenti atkvæða. 

Í framhaldinu var ESB ríkjunum Ítalíu, Belgíu og Grikklandi hleypt inn í evruna af huglægum og pólitískum ástæðum sem tengdust markmkiðum um framtíð og stöðu ESB og Evrópu. Efnahagslegar aðstæður þessara ríkja voru túlkaðar þeim í vil svo þau gætu uppfyllt inngönguskilyrði evrunnar og verið með í upphafi hennar.

Niðurstaða þessarar greinar hvað evruna varðar er að það er ekki til hlutlægur mælikvarði sem gefur svar við spurningunni um hvort það þjóni hagsmunum Íslands að taka upp evrópska gjaldmiðilinn. Það er ekki til formúla og afgerandi svar. Málið snýst um kosti og ókosti og um val.

Ræður og greinar Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur utanríkisráðherra og Daða Más Kristóferssonar fjármálaráðherra sem og Ásgeirs Jónssonar seðlabankatjóra undanfarna daga virðast styðja þetta. Ráðherrarnir taka fram í greinum í morgunblaðinu 2. júní að evran sé ekki “töfralausn” og seðlabankastjóri sagði í ávarpi á ráðstefnu í Hörpu sama dag meðal annars að „Sama hvort við veljum evru eða krónu þá skiptir máli að við förum eftir þeim leikreglum sem eru. Við höfum prófað nær allar mögulegar leiðir í gjaldmiðlamálum á síðustu hundrað árum, en aldrei farið eftir leikreglum…“ Ennfremur segir seðlabankastjóri að “Háir vextir væru afleiðing þróunar í raunhagkerfinu en ekki vegna gjaldmiðilsins sjálfs.”

Jafnfram kom fram hjá Ásgeiri að “Hins vegar er það náttúrulega þannig að evran hefur mjög jákvæð áhrif í för með sér. Hún myndi fela í sér meiri viðskipti, aukna samkeppni og það koma mjög jákvæð áhrif af samþættingu. Hún myndi auka seljanleika á markaði, væntanlega lækka áhættuálög og svo framvegis…”

Það eru rök með og móti því að taka upp evru og upplýst umræða fyrir þjóðaratkvæðið 29. ágúst þarf að taka mið af þeim útgangspunkti og forsendu. Evra eða ekki evra snýst endanlega um val sem væntanlega byggir á fyrirliggjandi upplýsingum en einnig á gildum. Þar virðist fullveldið fyrirferðarmikið hjá andstæðingum aðildar en stuðningsmenn tefla líka fram rökum öðrum en efnahagslegum og sem eru gildislæg. Þetta eru meðal annars rök um að Ísland eigi eðlilega samleið með Evrópu vegna þess að ríki ESB séu lýðræðis og réttarríki eins og Ísland.

Í næstu grein hér á vefsíðunni um Ísland og ESB verður fjallað um hugsanlegar aðildarviðræður út frá loftslagsmálum en einkum loftslagsstefnu Íslands. Þar er á ferð risastórt íslenskt hagsmunamál sem fjallað hefur verið um nokkrum sinnum í greinum á vefsíðunni.