Um margt sem fram kemur í þessari grein hefur verið fjallað ítarlega – og ítrekað í sumum tilvikum – á þessari vefsíðu um utanríkismál og alþjóðamál og á henni er auðvelt aðgengi að því efni.

Öryggi lands og þjóðar

Ein lykilforsenda ríkisvalds er að tryggja landamæri ríkisins og halda uppi löggæslu. Hvort tveggja er jafnframt háð samvinnu stjórnvalda við erlenda aðila – ríki og stofnanir.

Íslensk stjórnvöld eiga auðvitað að geta stjórnað því hverjir komi til landsins og vita í hvaða tilgangi þeir eru hingað komnir. Flóknara er það ekki, en reynsla sýnir að umbóta er þörf í svonefndum útlendingamálum. Að því mun vera unnið að bæta úr með því að færa hælisleitendamál til sama horfs og er á hinum Norðurlöndunum.

Óháð því þarf að tryggja fullnægjandi eftirlit á landamærunum til að koma í veg fyrir að skipulögð glæpaöfl og hættulegir einstaklingar komist til landsins.

Það er grundvallarspurning hvort eyríkið Ísland eigi heima í Schengen samstarfi Evrópurikja um opin landamæri. Ein lykilforsenda Schengen samstarfsins er að þátttökuríkin eiga landamæri með öðrum Schengen ríkjum. Það á vitanlega ekki við Ísland, ekki frekar en til dæmis við eyríkið Bretland sem tók ekki þátt í Schengen og var þó í ESB þegar samstarfinu var komið á fót.

Það þarf að láta reyna á hvaða möguleikar eru á því í Schengen með vísan í landfræðilega sérstöðu Íslands að herða eftirlit á landamærunum. Í því fælist að taka aftur upp almenna vegabréfaskoðun hjá þeim sem koma til Íslands frá Schengen ríkjum, taka upp myndgreiningarkerfi á landamærastöðvum og ganga eftir því að öll flugfélög afhendi farþegalista áður en flugvélar þeirra koma til landsins.

Auk þess að herða landamæraeftirlit þarf auðvitað að tryggja öfluga löggæslu í landinu en einnig landhelgisgæslu sem er útbúin til þess að hafa fullnægjandi eftirlit með hafsvæðum við landið.

Vond samskipti NATO ríkja við Rússa auka hættu á ógn við öryggi fjarskiptastrengja sem liggja að landinu neðansjávar.  Hér er umgrundvallaraöryggisatriði að ræða fyrir samfélagið. Jafnframt ætti að vera tiltölulega auðvelt að fylgjast með ferðum erlendra skipa við landið í þeim tilgangi að gæta öryggis strengjanns. Nú stendur til að landhelgisgæslan fái ómannaðan kafbát til eftirlits með strengjunum.

Líkur á ógn við netöryggi á landinu aukast einnig vegna erfiðra samskipta við Rússland. Verði séð fyrir nægum björgum í tækjum og mannskap og þekkingu virðist mega sinna netöryggi áfram með fullnægjandi hætti.

Loks þarf að huga að hugsanlegum fjölþátta ógnum. Það á við mögulegar ógnir sem lúta meðal annars að óeðlilegum þrýstingi og að undirróðri af hálfu erlendra ríkja. Í þessu samhengi þarf sérstaklega að horfa til harðandi samkeppni Bandaríkjanna og Kína á heimsvísu og á norðurslóðum.

Öll þessi framangreindu grundvallarmál eru borgaraleg öryggismál. Verkefnin eru á könnu íslenskra stjórnvalda – lögreglu, tollgæslu, landhelgisgæslu, og fjarskiptastofu (CERTIS) – verkefni sem engin ástæða er til að ætla að þessir aðilar ráði ekki við hafi þeir þann búnað og mannskap sem til þarf.

Öðru máli gegnir um hervarnirnar, sem íslensk stjórnvöld geta ekki ráðið við. Þæreru hins vegar í föstum skorðum með varnarsamstarfinu við Bandaríkin og hvíla á mikilli hernaðargetu þeirra. Jafnframt er ólíklegt að reyni á hana því þrátt fyrir allt er styrjöld milli NATO og Rússlands áfram almennt talin ólíkleg. Grundvallaratriði er að einungis slík styrjöld fæli í sér þannig ógn að kallaði á hervarnir og hún ætti nær eingöngu við Keflavíkurflugvöll og loftvarnir hans vegna.

Líkur á styrjöld milli NATO og Rússlands hafa væntanlega minnkað enn frekar en áður var. Afar slök frammistaða rússneska hersins í Úkrænustríðinu bendir til þess sem og mjög bágt ástand hans í kjölfar stríðsins. Þeir alvarlegu veikleikar Rússlandshers sem það hefur ýmist valdið eða leitt í ljós eiga við landher, flugher og flota. Það mun taka mörg ár að koma á fullnægjandi endurbótum og endurreisa herinn þannig að hann yrði í stakk búinn til að geta tekist á við NATO. 

Það segir sína sögu í þessum efnum að rússneski herinn – flugher og floti, þar á meðal kafbátar – hefur svo gott sem horfið á undanförnum árum af Norður Atlantshafi. Flugvélar Bandaríkjahers sem hafa tímabundna viðveru á Keflavíkurflugvelli sinna þaðan að langmestu leyti eftirliti og njósnum á Eystrasalti úti fyrir rússneska landsvæðinu þar sem heitir Kaliningrad. Svo hefur verið undanfarin ár.

Stundum koma fram hugmyndir um aukinn hlut Íslendinga í vörnum landsins. En grundvallaratriði er að ekkert mögulegt slíkt framlag fæli í sér virðisauka fyrir hervarnirnar, sem snúast fyrst og síðast um loftvarnir gegn flugvélum og stýriflaugum frá þeim – og hernað gegn kafbátum sem bera stýriflaugar.

Í tengslum við erfiðleika í samskiptum Trump stjórnarinnar og NATO ríkja hefur örlað á efasemdum hér á landi um að treysta mætti því að Bandaríkin stæðu við varnarskuldbindingar gagnvart Íslandi ef á þyrfti að halda í stórveldastríði. Ekkert hefur komið fram sem bendir til þess. Ætla má að það sé grundvallaratriði að svo lengi sem Íslendingar vilja halda varnarsamstarfinu áfram muni þjóðaröryggishagsmunir Bandaríkjanna á norðurslóðum – ef ekki á meginlandi Evrópu – viðhalda áhuga Bandaríkjahers á aðstöðu á Íslandi. Ef til vill annað mál hvað Íslendingar kynnu að vilja 

Loftslagsstefnan og þjóðaratkvæði um ESB – umræðan og samfélagið

Loftslagsstefna Íslands endar að óbreyttu í ógöngum jafnt innanlands sem út á við.  Hún mun fyrr en síðar valda samfélaginu miklu meiri kostnaði en þegar er orðið og leiða í ofanálag til deilna og sundrungar. Og það án þess að yfirlýst óraunsæ markmið Íslands í loftslagsmálum náist. 

Vandi loftslagsstefnunnar felst í því grundvallaratriði að íslenskur orkubúskapur er allt annars eðlis en hjá næstum öllum öðrum ríkjum. Það stafar af því að hlutfall endurnýjanlegrar orku er margfalt hærra á Íslandi en annarsstaðar. Það á við almennt og hvað varðar ESB sérstaklega. Þar eru nánustu samstarfsríki Íslands í loftslagsmálum vegna sameiginlegra markmiða með þeim um minni losun gróðurhúsalofttegunda og vegna sameiginlegs viðskiptakerfis með loftslagsheimildir. 

Þeirri grundvallarspurningu er enn ósvarað í íslenskri umræðu og stefnumótun hvaða afleiðingar afgerandi munur á orkubúskap á Íslandi og í öðrum ríkjum hafi fyrir loftslagsstefnuna. 

Að minnka losun enn frekar en þegar hefur verið gert hér á landi í krafti endurnýjanlegrar orku yrði miklu dýrara hér en annarsstaðar. Það er þekkt að því lengra sem ríki ná í að minnka losun þeim mun dýrara verður framhaldið auk þess að í síauknum mæli þarf að kaupa svonefndar loftslagsheimildir á markaði fyrir sífellt fleiri milljarða á ári. 

Leið út úr vanda loftslagsstefnunnar væri að taka upp nýja stefnu byggða á sérstöðu Íslands í orkumálum samanborið við önnur ríki. Stefnan fælist í því að Ísland mundi bíða með frekari aðgerðir í loftslagsmálum þangað til önnur ríki, ein einkum evrópsku samstarfsríkin, hefðu að minnsta kosti nálgast verulega stöðu Íslands í orkumálum. Á hinn bóginn er ástæða til að ætla að samstarfsríkin í ESB gætu ekki fallist á slíka undanþágu vegna meginreglna í starfsemi þess. Á það yrði að reyna. Að öðrum kosti yrði óhjákvæmilega að hætta samstarfinu.

 Stefnt er að því af hálfu ríkisstjórnarinnar að eigi síðar en 2027 fari fram “Þjóðaratkvæðagreiðsla um framhald viðræðna (feitletrun mín) um aðild Íslands að Evrópusambandinu” eins og segir í stjórnarsáttmála en virðist pólitískur orðaleikur. Grundvallaratriði er, líkt og fulltrúi framkvæmdastjórnar ESB orðaði það: „Ef Ísland tekur upp nýja stefnu og ákveður að ræða aftur (feitletrun mín)um aðild [að Evrópusambandinu], þá verður það spurning sem aðildarríkin taka fyrir og ákveða næstu skref” (RÚV, 15. janúar 2025).

Hér er ekki pláss til að ræða hvers vegna fyrri aðildarviðræður 2009-2013 runnu út í sandinn. Að ýmsra áliti var vandinn meðal annars falinn í því að umsóknina skorti nauðsynlegar pólitískar forsendur og skýrt umboð þjóðarinnar. Nú virðist eiga að bæta úr með því að þjóðin ákveði hvort ræða eigi aftur um aðild. 

Örlög aðildarumsóknarinnar beina meðal annars sjónum að því um hvað eigi að spyrja í þjóðarakvæðinu og auðvitað að því um hvað eigi að upplýsa kjósendur í aðdraganda atkvæðagreiðslunnar og um hvað skuli ræða. Að fram fari upplýst umræða og eftir það atkvæðagreiðsla um spurningu sem samstaða ríki um. Að öðrum kosti verða enn harkalegri deilur en ella um málið í samfélaginu.

Lykilspurning í aðdraganda þjóðaratkvæðis hlýtur að vera hvaða íslenskir grundvallarhagsmunir kalli á aðildarviðræður? 

Fyrir liggur að íslenskt samfélag spjarar sig afar vel utan ESB. Ísland er eitt af ríkustu og farsælustu löndum í veröldinni. Ein ástæða af mörgum er sú að EES samningurinn tryggir næstum fulllan aðgang að markaði ESB. Það er því grundvallaratriði að það þarf ekki aðild að ESB til að fá þann mikilvæga markaðsaðgang.

Gjarnan er bent á að með aðild að ESB fái Ísland “sæti við borðið” og áhrif á ákvarðanir sem snerta mikilvæga íslenska hagsmuni. Möguleikar Íslands til að hafa áhrif á mótun reglna á innri markaði ESB eru þegar tryggðir í EES samningnum. Þegar líklegt vægi Íslands sem aðila að ESB er reiknað út frá reglum sambandsins kemur eðlilega í ljós að vægið yrði afar lítið enda Íslendingar brotabrot af tæplega 450 milljónum borgara ESB landanna.

Þá er grundvallarspurning hver ætti síðasta orðið um fiskveiðar við Ísland eftir aðild. Skýrt er í sáttmálum ESB að stofnanir sambandsins eiga síðasta orðið þegar um er að ræða verndun og viðhald fiskistofna. Ennfremur liggur fyrir að ekki fást varanlegar undanþágur frá sameiginlegri sjávarútvegsstefnu ESB heldur svonefndar sérlausnir. Álykta má út frá sögu og veiðireynslu að ekki þyrfti að úthluta afla af Íslandsmiðum til skipa frá öðru ESB ríkjum. En óvíst er hvort tækist jafnframt að girða fyrir fjárfestingar aðila í ESB í íslenskum sjávarútvegi sem þannig kæmust bakdyramegin í afla af Íslandsmiðum.

Í aðildarviðræðunum 2009-2013 reyndi ekki á nein aðalatiði í sjávarútvegsmálum því viðræður um þau komust að heita má aldrei í gang. Því var haldið fram að þeim hefði hvort eð er verið sjálfhætt vegna þess að fulltrúar ESB hefðu talið ljóst að samningsgrundvöllur væri ekki til staðar. Að minnsta kosti er ljóst að á það reyndi ekki og því jafn óvíst sem fyrr hvort Ísland fengi fullnægjandi lausn fyrir sjávarúveg í aðildarviðæðum.

Ein spurning er: gæti ESB eða ríki þess annast varnir Íslands ef Bandaríkin gengju úr skaftinu í vörnum Evrópu? Að Bandaríkin stígi það skref er ólíklegt en ekki útilokað eftir að Trump stjórnin kom til sögu með efasemdir um bandalagið og gagnrýni á það, gælur við höfuðandstæðingana Rússa og í ofanálag með ófrið við NATO ríkin í tollamálum. Að mati höfundar vefsíðunnar hefðu þessi atriði eins og fyrr sagði þó ekki áhrif á varnir Íslands svo lengi sem Íslendingar vildu halda áfram varnarsamstarfinu við Bandaríkin. 

Hvað sem öðru líður er grundvallaratriði að ESB eða ríki þess hafa ekki og munu ekki um fyrirsjáanlega framtíð hafa getu til að tryggja hernaðarlegt öryggi eyríkis úti á Norður-Atlantshafi. Það sem þyrfti væru fyrst og síðast öflugar loftvarnir gegn rússneskum stýriflaugum, sem kæmu að landinu, og varnir gegn rússneskum flugvélum langt norður af því áður en stýriflaugar þeirra yrðu sendar af stað. Væru mál á því stigi að stríð NATO og Rússlands væri talið hugsanlegt yrði varðstaða flugvéla (CAP – Combat Air Patrol) nauðsynleg allan sólarhringinn á stórum svæðum vegna loftvarna Íslands. Það mundi kalla á marga tugi orrustuþotna, ratsjárþotur  og eldsneytisþotur. Einungis Bandaríkin hafa slíka hernaðargetu. Einnig þyrfti flugvélar til að flytja stöðugt til landsins varahluti og nauðsynlegan mannskap og búnað til að halda loftvarnaflotanum í starhæfu standi á Íslandi og það undir miklu álagi. Það er langt, langt í frá að ESB ríki gætu þetta.

Herir næstum allra ESB ríkjanna eru almennt veikir eftir áratuga vanrækslu og það mun kosta mikið átak og taka að lágmarki við bestu fjárhagsleg skilyrði allmörg ár að byggja þá upp að því marki að þeir gætu tryggt öryggi eigin landa hvað þá annarra og fjarlægra ríkja. ESB er enn fjarri þeim pólitíska samruna sem þarf til að efla svo um munar stöðu þess á alþjóðavettvangi, hvað þá koma á fót sameiginlegum vörnum. 

Þannig virðist grundvallaratriði að þjóðaratkvæðið muni væntanlega snúast að miklu leyti um evruna. Aðild að henni er er það eina virðist standa út af í samskiptum Íslands við ESB. Að meta kosti og galla aðildar hlýtur að verða lykilmál í aðdraganda þjóðaratkvæðsins.

Það er grundvallaratriði að aðild að ESB tryggir ekki aðild að evru. Af henni verður ekki hjá viðkomandi ríki eftir aðild fyrr en að loknum aðlögunartíma og að tilteknum skilyrðum uppfylltum.  Í þessu felst að ríki eru eftir að þau verða aðilar að ESB og sækjaum evru yrst í einskonar biðstofu evruaðildar. Þar þarf að uppfylla skilyrði um efnahagslegan og fjárhagslegan stöðugleika – þar á meðal ríkisfjármál, gengi og vexti — í að minnsta kosti tvö ár. Það er auðvitað undir viðkomandi ríki komið hve langan tíma það tekur að uppfylla skilyrðin – tvö ár eða lengur.

Þessi grundvallaratriði – biðstofu evruaðildar og skilyrði aðildar –  þarf að útskýra í aðdraganda þjóðaratkvæðis. Og þá virðist þurfa að komast að innanlandspólitísku samkomulagi og samkomulagi á vinnumarkaði til að tryggja að gengi, vextir og ríkisfjármál séu innan þeirra marka sem skilyrðin setja. Þau fela almennt í sér róttæka breytingu frá því sem gjarnan hefur viðgengist í íslenskum kjaramálum, verðlagsmálum og ríkisfjármálum. 

Hinn augljósi almenni ávinningur af evruaðild felst meðal annars í því að kostnaður sem fylgir gjaldeyrisviðskiptum með krónu fellur niður og skjól fæst hjá seðlabanka ESB sem verður lánveitandi til þrautavara ef alvarlega bjátar á þjóðarbúinu. Gengisstöðugleiki gæti aukist samanborið við krónuna en það ekki einhlítt og gengi krónunnar hefur verið sterkt og stöðugt allmörg undanfarin ár.

En með evruaðild hverfur hagstjórnartæki sem felst í vaxta og gengisstefnu  – ekki síst möguleika á að lækka gengi krónunnar til að mæta áföllum og styrkja efnahaginn ef á þarf að halda. Eftir aðild að evru er svonefnd innri gengisfelling kosturinn sem kemur í staðinn. Hún felst einkum í aðgerðum til að lækka laun og skera niður útgjöld ríkisins – aðgerðir sem eru flóknari og tímafrekari en gengisfelling og kalla á pólitískt samkomulag og valda að líkindum meiri og harðari deilum en gengislækkun.

Í aðdraganda þjóðaratkvæðis þarf að eiga sér stað ítarleg, almenn og opin umræða um þessi grundvallaratriði. Ennfremur þarf að koma fram að sögulega hefur íslenska hagkerfið oft ekki verið í takti við við stærstu hagkerfin á evrusvæðinu – oft á betri siglingu en þau hvað hagvöxt varðar en ekki verðlag og stöðugleika. Íslenska hagkerfið hefði smæðar vegna auðvitað aldrei áhrif á gengi evrunnar eða hagstærðir á evrusvæðinu.

Þá þarf að upplýsa að biðstofa evruaðildar snýst einmitt um að viðkomandi ríki sýni fram á efnahagur þess og hagstjórn sé traust og þarafleiðandi megi hleypa því inn í evruna. Á hinn bóginn sýnir þetta að það sé unnt að njóta stöðugleika og hagfelldra vaxta án aðildar að evru. Loks þarf að koma fram í umræðunni að vextir eru mismunandi á evrusvæðinu og að ekki eru öll ESB ríki aðilar að evrunni en spjara sig samt.

Friðaráætlun Evrópuríkja fyrir Úkrænu, sem varð til á leiðtogafundi í London fyrir örfáum dögum, inniheldur mikilvæg atriði. Hún er þó enn einungis vísir að friðaráætlun jafnframt því að síauknar líkur eru á að Bandaríkin verði ekki með í að hrinda henni í framkvæmd. Þá hefur Trump nú stöðvað vopnasendingar frá Bandaríkjunum til Úkrænu.

Vesturlönd hafa brugðist Úkrænu frá upphafi árásarstríðs Rússa gegn landinu

Atlaga Rússa að Úkrænu hófst 2014 með hernámi Krímskaga og hernaðaríhlutun í borgarastríð í austurhluta landsins, sem Rússlandsstjórn kynti undir. Viðbrögð NATO ríkjanna voru máttlaus, sem gróf auðvitað undan trúverðugleika bandalagsins og stöðu Úkrænu. Sama gerðist þegar Rússar virtu ekki svonefnt Minsk samkomulag frá 2015. Trúverðugleiki bandalagsins veiktist enn frekar.

Eftir að allsherjar innrás Rússa hófst í febrúar 2022 barst aðstoð frá NATO ríkjunum en seint og illa og ætíð í kjölfar umræðu og angistar sem gróf enn frekar undan stefnu bandalagsins og veikti auðvitað Úkrænu. En kraftaverk gerast og Úkrænuher tókst að stöðva innrásarherinn og hrekja á flótta á mikilvægum stöðum, þar á meðal frá höfuðborginni Kyiv.

Engin áætlun kom fram af hálfu NATO ríkjanna um hvernig mætti binda enda á átökin með því annaðhvort að reyna að styðja Úkrænu til sigurs eða stöðva stríðið með samningum við Rússa um vopnahlé. 

Eftir að ljóst virtist að vopnahlé væri eini möguleikinn til að stöðva stríðið, var ekkert plan um það af hálfu NATO hvernig mætti koma því á eða hvernig mætti búa þannig um hnútana að það héldi og öryggi Úkrænu yrði tryggt í framhaldinu. 

Og allan tímann hvikuðu Rússar ekki frá markmiðum sínum í Úkrænu þrátt fyrir mikla hrakför sem hefur leitt þá svo gott sem að niðurlotum í stríðinu – í bili. En Úkræna stendur veikar en Rússland og er áfram afar háð utanaðkomandi hernaðar og fjárhags aðstoð.

Og nú eftir að Trump forseti benti réttilega á að mál væri að linnti og stöðva yrði stríðið í beggja þágu er komið í ljós að hann hefur enga friðaráætlun sem heitið getur.  

Eina sem hann og ráðherrar hans og ráðgjafar hafa lagt til mála er að Úkrænumenn verði að fallast á kröfu Rússlands um að þeir láti af hendi land í Úkrænu, svæði sem Rússar hertóku fljótlega eftir innrásina og stofnuðu rússnesk lýðveldi á. Einnig þurfi Úkræna að mati Trump stjórnarinnar að afsegja þann möguleika að hún geti gengið í NATO. Það má ræða hvað er raunsætt og á hvaða tíma hvað þessi tvö mál varðar. En þau lúta að grundvallaratriðum sem verður að halda í.

Það sem komið hefur frá Trump og hans mönnum er því auðvitað ekki friðaráætlun fyrir Úkrænu, heldur undanhald og flótti frá prinsippum. Þá hefur Trump stjórnin ofan í kaupið hallað Bandaríkjunum að Rússum og sjónarmiði þeirra um að Úkræna beri í reynd ábyrgð á stríðinu og að gagnrýnt Zelensky, Úkrænuforseta, og niðurlægt – og tekið ennfremur undir lýsingar Rússa á honum sem einræðisherra. 

Og hver hefði trúað því að það ætti fyrir Bandaríkjunum að liggja að standa með Rússlandi, Norður Kóreu og Hvíta Rússlandi í atvæðagreiðslu í Sameinuðu þjóðunum um Úkrænustríðið og í reynd líta á fórnarlambið sem sökudólgi í málinu. 

Og nú hefur Trump stöðvað vopnasendingar frá Bandaríkjunum til Úkrænu.

Allt þetta felur auðvitað í sér gerbreytta stefnu Bandaríkjanna og grefur augljóslega og enn frekar undan málstað og samningsstöðu Úkrænu.

En hvernig gæti friðaráætlun fyrir Úkrænu litið út?

Í fyrsta lagi fæli hún í sér að stöðva eigi átökin með vopnahléi enda báðir herir í grunninn að niðurlotum komnir. Jafnframt að Úkrænu yrðu látin í té með mesta mögulega hraða þau vopn sem þarf til að efla hana, halda aftur af rússneska hernum og styrkja samningsstöðu Úkrænu.

Herða þarf efnahagsþvinganir gegn Rússlandi, en lýsa jafnframt yfir vilja til að létta einhverjum þvingunum gegn vopnahléi.

Halda verður þeirri kröfu inni að Rússar skili landi því sem þeir hafa hertekið frá Úkrænu, enda óásættanlegt að verðlauna innrás og árásarstríð með því að afhenda sökudólgunum svæði af landi fórnarlambsins. Það væri ennfremur hættulegt fordæmi í alþjóðakerfinu. 

Halda fast við þá stefnu NATO að Úkræna eigi rétt á að ákveða eigin utanríkisstefnu – þar á meðal hvaða bandalög eða ríkjasamtök hún vilji taka þátt í. Hafna þar með þeirri kröfu Rússa að Úkræna verði í reynd hluti af áhrifasvæði þeirra og þar með auðvitað hvorki fullvalda né frjálst og sjálfstætt ríki.

Vopnahlé felur auðvitað ekki í sér varanlega lausn – hefur þann augljósa veikleika að það endurheimtir ekki í sjálfu sér landsvæðin sem Rússar hafa hertekið og Úkrænumenn skortir getu til að taka aftur með hervaldi. Þetta vita allir sem vilja vita en kröfuna um að Rússar skili herteknu landi má samt ekki gefa eftir sem fyrr sagð.

Loks þarf að búa þannig um hnútana að vopnahlé haldi og tryggja öryggi og fullveldi Úkrænu eftir vopnahléð með þeirri aðstoð sem þarf til að halda aftur af Rússum og fæla þá frá annarri atlögu. 

Oft er bent á Kóreustríðið til stuðnings því sjónarmiði að þótt vopnahlé geti ekki leyst grundvallarmál megi koma því á og þannig að haldi. Kóreustríðinu lauk 1953 með vopnahléi sem stendur enn og er stutt og varið af suður kóreska hernum og Bandaríkjaher.

Drög Evrópuríkjanna að friðaráætlun gera ráð fyrir áframhaldandi og aukinni  hernaðaraðstoð við Úkrænu, að hert verði á efnahagsþvingunum gegn Rússlandi og séð til þess að að unnt verði að halda Rússum í skefjum eftir að vopnahlé kemst á.

Staða Úkrænu er erfið á vígvellinum og að óbreytttu er hún í veikri stöðu til lengri tíma litið, þó einkum eftir einhver ár þegar Rússar hafa að líkindum endurreist herinn eftir ófarir hans í stríðinu og nægilega til að hann geti ógnað Úkræna á ný.

Þá er enn engin vísbending um samningsvilja af hálfu Rússa. Þvert á móti. Hins vegar nálgast í kjölfar framkomu og yfirlýsinga Trumps og hans manna að áratuga draumur Kremlarherra um klofið NATO verði hugsanlega að veruleika. 

Geta Evrópuríkin fyllt í skarðið ef Bandaríkin ganga úr skaftinu?

Það er augljóslega ekki eining meðal NATO ríkjanna né heldur í ESB um stefnuna í Úkrænumálinu. Þess vegna er ekki talað bandalagið eða ESB friðaráætluninni frá London fundinum, heldur um “samsteypu hinna viljugu” (colition of the willing). 

Evrópuríkin eru til saman miklu fjölmennari og margfalt auðugri en Rússland, þau hafa mikla almenna tæknilega yfirburði yfir Rússa og sum þeirra ráða þegar yfir öflugum her. Þá er Rússland miklu veikara en áður eftir hrakför rússneska hersins í Úkrænu en stríðið hefur leitt ljósi marga grundvallarveikleika í her og stjórnkerfi Rússa. 

Það virðist líða að því óháð stefnu Bandaríkjanna og þróun NATO að Evrópuríki NATO og ESB verði að beita sér af þeim þunga sem þau geta haft ef vilji er fyrir hendi og svo koma megi í veg fyrir að Rússar herði róðurinn í Úkrænu. Þau munu ekki hefja þátttöku í stríðinu með Úkrænu en geta stutt hana í því svo um munar. Ennfremur ef vopnahlé kemst á tekið þátt í að tryggja það og styðja Úkrænu þannig að hún geti haldið aftur af Rússum í framhaldinu.

Nú hefur framkvæmdastjórn ESB stigið mikilvægt skref og lagt fram tillögu um 800 milljarða evra  til varna Evrópu og stuðnings Úkrænu á næstu fimm árum. Fljótlega kemur í ljós hvort tillagan hlýtur stuðning. Það mundi marka tímamót í sögu álfunnar.

Það hriktir í NATO 

Á skömmum tíma hefur orðið mikil óvissa um framtíð NATO vegna stefnu Trumps í málefnum Úkrænu. Spurningunni um hvað rekur Trump áfram verður ekki svarað hér en sjónir margra beinast í því efni gjarnan og skiljanlega að stjórnmálum í Bandaríkjunum og en einnig að persónueinkennum Bandaríkjaforseta. 

En til lengri tíma litið og óháð Trump verður að horfa til þess að alþjóðakerfið hefur breyst í grundvallaratriðum og ekki vegna Úkrænu og Evrópu heldur vegna uppgangs Kína sem er orðið næst mesta stórveldi heims á eftir Bandaríkjunum. 

Þungamiðja alþjóðakerfisins liggur ekki lengur á Evró-Atlantshafssvæðinu heldur á Asíu-Kyrrahafi og vægi Evrópu í alþjóðakerfinu á eftir að minnka enn frekar en orðið er. Rubio, nýr utanríkisráðherra Bandaríkjanna, hefur sagt réttilega að saga 21. aldar verði saga samkeppni Bandaríkjanna og Kína. Bandaríkin verða upptekin í Asíu.

Þessar miklu breytingar valda því að Evrópuríki verða fyrr en síðar að gera upp hug sinn. Hvort þau hafi vilja til þess að bera hita og þunga af öryggi og vörnum álfunnar? 

Viðtal við mig í Heimsglugga Boga Ágústssonar á Morgunvakt Rásar eitt um Trump stjórnina, Úkrænustríðið og NATO.

Þótt Úkrænustríðið hafi leitt í ljós mikla veikleika Rússlands sem herveldis og rússnesk hernaðarumsvif hafi orðið hverfandi lítil í nágrenni Íslands og Grænlands valda lykilþættir því að bæði löndin eru á áhrifasvæði Bandaríkjanna. Þannig hefur verið um langa hríð – allt frá 1941 í annarri heimsstyrjöld. 

Áhrifasvæðið hvílir á sameiginlegum hagsmunum en ræðst endanlega af þjóðaröryggi Bandaríkjanna, kjarnorkujafnvæginu milli þeirra og Rússlands á norðurslóðum og hagsmunum Bandaríkjanna af stöðugleika í öryggismálum Evrópu. 

Þá skiptir miklu nýr þáttur sem hefur aukið áhuga Bandaríkjanna á norðurslóðum á undanförnum árum. Þetta er harðnandi samkeppni Bandaríkjanna og Kína á heimsvísu, sem þegar hefur snert Ísland og Grænland og mun hugsanlega þegar fram í sækir ná í síauknum mæli til norðurslóða. 

Ólíklegt má telja að yfirlýsingar Trumpls Bandaríkjaforseta undanfarið um að Bandaríkin þurfi að eiga Grænland skaði hagsmuni Bandaríkjanna og árifavæðið – til lengri tíma litið að minnsta kosti – og það er langtíminn sem einkennir þróun á norðurslóðum. Stórar breytingar þar, hvort heldur í öryggismálum eða hvað varðar aðgang að auðæfum í jörðu eru háðar hlýnun Jarðar og hve mikið heimskautaísinn hörfar á næstu áratugum. 

Enn er það Lars Løkke Rasmussen, utanríkisráðherra Danmerkur, sem hefur að mati höfundar vefsíðunnar komist best að orði um glannaleg ummæli og flumbrugang Bandaríkjaforseta varðandi Grænland. Ráðherrann sagði að taka bæri yfirlýsingar forsetans alvarlega en ekki bókstaflega

Áhrifasvæði Bandaríkjanna sem nær til Íslands og Grænlands er ekki klassískt áhrifasvæði, haldið gangandi með kúgun og undirokun af hálfu viðkomandi stórveldis. Þess í stað er áhrifasvæði Bandaríkjanna á norðurslóðum í grunninn byggt á sameiginlegum hagsmunum og gildismati ríkjanna þriggja enda hefur svæðið verið friðsamt og stöðugt. Það styðst ennfremur við tvíhliða samninga milli ríkjanna og við aðild Íslands og Danmerkur – og Grænlands – að NATO. 

Á hinn bóginn hefur sú breyting orðið á undanförnum árum að Bandaríkin hafa talið sig þurfa að gæta hagsmuna sinna á áhrifasvæðinu með afskiptum af samskiptum Íslands og Grænlands við Kína. Bandaríkin komu, þegar Trump var fyrst forseti, í veg fyrir að kínverskt fjármagn og fyrirtæki byggðu flugvelli á Grænlandi og vöruðu Íslendinga við kínverska fyrirtækinu Huawei, sem er risafyrirtæki á fjarskiptamarkaði, og við þátttöku Íslands í kínverskri áætlun sem kennd er við Belti og braut. (sjá “Trump girnist Grænland – á ný”, vefsíða um alþjóðamál, 30. desember 2024.) 

Yfirlýsingar Trumps Bandaríkjaforseta hafa verið áberandi en Biden stjórnin hafði auðvitað einnig áhuga á svæðinu. Hún framkvæmdi ákvörðun Trump stjórnarinnar fyrri um að opna aðalræðisskrifstofu Bandaríkjanna á Grænlandi og um að veita Grænlendingum fjárhagslegan stuðning vegna menntamála og til að þróa ferðamennsku og námavinnslu. Blinken, utanríkisráðherra Bidens, heimsótti Grænland 2021.

Áhrifasvæðið ræðst áfram af kjarnorkujafnvæginu milli Bandaríkjanna og og Rússlands á norðurslóðum. Rétt er að taka fram að þetta jafnvægi er stöðugt og verið hefur alla tíð. Jafnframt koma til hagsmunir sem varða fælingasstefnu Bandaríkjanna og NATO gegn Rússum á meginlandi Evrópu.

Ennfremur tekur stefna Bandaríkjanna á áhrifasvæðinu mið af gerbreyttu alþjóðakerfi þar sem Asíu-Kyrrahafssvæðið og samkeppni US og Kína hafa orðið ráðandi þættir. Samkeppnin fer harðandi og mun sem fyrr segir ná í auknum mæli til norðurslóða þegar fram í sækir, auk þess að samvinna Rússlands og Kína mun aukast.

Svæðið ræðst sem fyrr segir af þjóðaröryggi Bandaríkjanna en byggir einnig áfram á sameiginlegum hagsmunum og gildismati þeirra, Íslands og Grænlands. Engar líkur á að þetta eðli og einkenni svæðisins breytist í aðalatriðum. Afar ólíklegt verður að teljast að Ísland halli sér að Kína í samkeppni við Bandaríkin og enn minni líkur á því að það halli sér að Rússlandi. Bandaríkin munu á hinn bóginn hafa sérstakar  gætur á Kínverjum á áhrifasvæðinu og bregðast sem fyrr við hugsanlegri ásælni þeirra á Grænlandi og Íslandi. 

Ísland er og verður á áhrifasvæðinu óháð því hver er forseti Bandaríkjanna, óháð stöðu NATO hverju sinni og óháð tengslum Íslands við Evrópusambandið.Hvorki ESB né Evrópuríki NATO munu nokkurntíma hafa burði til að koma í stað Bandaríkjanna í hernaðarlegum efnum í okkar heimshluta eða á norðurslóðum almennt. 

Þegar og ef bráðnun heimskautaíssins breytir veröldinni með opnun Íshafsins milli Atlantshafs og Kyrrahafs,hugsanlega á seinni hluta aldarinnar, yrði samkeppni Kína við Bandaríkin ráðandi á norðurslóðum. Ísland og Grænland fengju enn aukna þýðingu fyrir Bandaríkin.

Greinar um tengd efni á vefsíðunni:

Trump girnist Grænland á ný, 30. desember 2024.

Stöðugleiki í öryggismálum á norðurslóðum, 31. ágúst 2023.

Breytt heimsmynd og norðurslóðir, 4. október 2022.

Ísland og umheimurinn 2020-2050 Annar hluti: Á norðurslóðum, 24. febrúar 2021.

Ísland og Bandaríkin – og norðurslóðir – og Kína!, 10. október 2019.

Ég var á Sprengisandi á Bylgjunni 12. janíar ásamt Piu Hanson, forstöðumanni alþjóðamálastofnunar Háskóla Íslands að tala um íslensk utanríkis- og öryggismál, Trump, Grænland, Úkrænu o.fl.

https://www.visir.is/k/b11d3dbf-1810-4366-beea-3336140c70a4-1736681933401

Að því að fram kom í ummælum Donalds Tumps, verðandi Bandaríkjaforseta, 22. desember síðastliðinn líta Bandaríkin svo á að þjóðaröryggi þeirra sem og frelsi um víða veröld krefjist þess að þau eigi og ráði yfir Grænlandi,(“For purposes of National Security and Freedom throughout the World, the United States of America feels that the ownership and control of Greenland is an absolute necessity.”) Ummælin birtust þegar Trump tilkynnti val á sendiherraefni Bandaríkjanna í Danmörku. Í “jólaskilaboððum” á netinu 25. desember fór Trump um víðan völl, meðal annars í alþjóðamálum og ítrekaði þá mikilvægi Grænlands fyrir öryggi Bandaríkjanna.

Grænland hefur haft mikla hernaðarlega þýðingu fyrir Bandaríkin um langa hríð, fyrst í síðari heimsstyrjöld og síðan í enn ríkari mæli í kalda stríðinu og einnig í kjölfar þess. Á árinu 1946 hafði stjórn Harry Trumans, forseta, áhuga á að kaupa Grænland og lét hann í ljós í trúnaðarviðræðum við dönsk stjórnvöld. Þau höfnuðu hugmyndinni og eftir það voru eftir þörfum gerðir samingar um hernaðaraðstöðu Bandaríkjanna á Grænlandi.

Trump lýsti fyrst áhuga á að kaupa Grænland í ágúst 2019 þegar hann var forseti. Grænland væri strategískt mikilvægt. Hann tók þó fram að það að kaupa Grænlandi væri ekki meðal forgangsatriða stjórnar hans.

Þá og nú hafna Danir og Grænlendingar að Bandaríkin eignist Grænland. Í fyrra sinnið, 2019, kvað forsætisráðherra Danmerkur hugmyndina “fáránlega” (absurd). Trump aflýsti í kjölfarið heimsókn til Danmerkur í september 2019.

Burtséð frá klaufalegri nálgun Trumps í málinu – sem kemur ekki á óvart þegar hann á í hlut svo sérstakur sem er og hneigður fyrir flumbrugang – þá á málið sér hlið sem lýtur að bandarísku þjóðaröryggi. 

Þar er um að ræða kjarnorkujafnvægið milli Bandaríkjanna og Rússlandsog bandaríska hagsmuni í þeim efnum sem hafa verið til staðar í marga áratugi. Ennfremur hafa norðurslóðir tengst fælingarstefnu Bandaríkjanna og NATO gegn Sovétríkjunum og síðar Rússlandi á meginlandi Evrópu.

En hagsmunir Bandaríkjanna á norðurslóðum lúta einnig að nýrri og afar mikilvægri hlið mála – samkeppni sem þegar er hafin milli Bandaríkjanna og Kína á heimsvísuog á eftir að harðna og verða ráðandi þáttur í alþjóðamálum á þessari öld. Samkeppnin snertir meðal annars áhuga og umsvif Kínverja á norðurslóðum þótt þau séu lítil enn sem komið er. Ennfremur er að finna sjaldgæfa málma á Grænlandi, sem hafa lykilþýðingu fyrir þróun og framleiðslu hátæknivara og tengjast því náið samkeppni Bandaríkjanna og Kína á því mikilvæga sviði.

Trump skýrði ekki hvað lægi að baki yfirlýsingum hans nú um Grænland, umfram þau almennu atriði sem komu fram og áður greindi. 

En 2019 heimsóttu tveir háttsettir fulltrúar Trump stjórnarinnar þáverandi Ísland. Svo tignir bandarískir gestir höfðu ekki komið til landsins svo árum skipti. Heimsókn þeirra gaf vísbendingar um sýn og hagsmuni Bandaríkjanna á norðurslóðum, þar á meðal á Íslandi, sem og hvað liggur að baki áhuga Trumps á Grænlandi. 

Þetta voru Pompeo, utanríkisráðherra, og Pence, varaforseti. Það var áhugavert að erindi þeirra var ekki einkum að tala um Rússa eða ógn úr þeirri átt á norðurslóðum, heldur aðallega að vara við Kínverjum og ásælni þeirra og kínverskra fyrirtækja á svæðinu (Sjá Ísland og Bandaríkin – og norðurslóðir – og Kína!, Vefsíða um alþjóðamál, 10. október 2019 og Ísland og umheimurinn 2020-2050 Annar hluti: Á norðurslóðum, Vefsíða um alþjóðamál, 24. febrúar 2021.)

Um þetta leyti byrjaði öryggisstefna Bandaríkjanna að tengjast norðurslóðum nánar en áður og með áherslu á Kína auk Rússlands. Ástæðan var ekki sú að Kína væri þegar orðið áberandi á norðurslóðum, heldur var horft til lengri tíma og þess að Kína er öflugast andstæðingur sem Bandaríkin hafa átt og harðnandi samkeppni við það fyrirsjáanleg á heimsvísu. 

Það á við á hernaðarsviðinu en einnig – og ólíkt Rússlandi og Sovétríkjunum þar áður – á efnahags-, viðskipta- og hátæknisviðum. Sovétríkin voru dvergur í þessum efnum samanborið við Bandaríkin – og önnnur Vesturlönd  og sama á við um Rússland.

Þannig endurspeglar áhugi Trumps á Grænlandi nú og fyrir fimm árum raunverulega hagsmuni. Í grunninn er samstaða um það í bandarískum stjórnmálum að Kína sé öflugasti keppinautur Bandaríkjanna í bráð og lengd. 

Auk almennrar samkeppi Kína og Bandaríkjanna um áhrif og ítök í alþjóðamálum kemur til bráðnun heimskautaíssins í kjölfar hlýnunar Jarðar. Hún auðveldar aðgengi að sjaldgæfum málum og opnar nýjar siglingaleiðir á norðurslóðum.

Samkeppnin milli Bandaríkjanna og Kína er staðreynd og hefur þegar snert norðurslóðir. Áhugi beggja þessara stórvelda á að efla umsvif sín og ítök á svæðinu á eftir að aukast á næstu árum og áratugum vegna harðnandi samkeppni þeirra á heimsvísu og vegna áhrifa hlýnunar Jarðar á hagsmuni þeirra á norðurslóðum.

Ég er í viðtali við Þórarinn Hjartarson í hlaðvarpi hans, Ein pæling. Við ræðum loftslagsstefnu Íslands og öryggimál þess í sögu og samtíma. Einnig Úkrænustríðið, Rússland og Norður Kóreu, sem og Sýrland og Miðausturlönd, bandarísk stjórnmál og sitthvað fleira.

Hersveitir frá Norður Kóreu hafa nýlega gengið til liðs við Rússa í Úkrænustríðinu. Áður höfðu þeir sótt mikið af skotfærum til norður kóreska hersins og gera enn.

Norður Kórea er frumstætt land og bláfátækt og jafnframt einkar ömurlegt einræðis og harðstjórnarríki sem kúgar þegnana miskunnarlaust og getur að auki vart brauðfætt þá. Norður Kórea á kjarnavopn en það hefur vitanlega ekki bætt hag almennings með neinum hætti eða rofið einangrun landsins, sem umfram annað einkennir stöðu þess á alþjóðavettvangi.

Að Rússar neyðist til að reiða sig á Norður Kóreu um mannskap og skotfæri í stríði gegn Úkrænu er enn ein vísbending um að Rússland er hvorki stórveldi né burðugt herveldi 

Fall einræðis og harðstjórnar Assads forseta Sýrlands er nýjasta vísbendingin um þetta. Assad var náinn bandamaður – enda flúinn til Rússlands – sem Rússar höfðu stutt með ráðum og dáð og haldið uppi árum saman hernaðarlega og að öðru leyti í borgarastríðinu í landinu.

Rússneski landherinn hefur farið hrakför í stríðinu í Úkrænu og mátt þola hræðilegt manntjón, með hundruð þúsunda særða og fallna, og gífurlegt hergagnatjón að auki. Taktískur árangur á tilteknum stöðum í Donbass héraði í Úkrænu á undanförnum mánuðum breytir ekki því að rússneski landherinn er í molum. Þá hefur Svartahafsflotinn orðið fyrir miklu tjóni og langt síðan hann flúði af hólmi. Flugherinn sást ekki að ráði lengi vel í stríðinu og samræmdar aðgerðir landhers og flughers voru lítt eða ekki reyndar, sem segir mikla sögu um djúpstæða veikleika í þjálfun, stjórn og búnaði Rússlandshers. 

Við þessa grundvallarveikleika bætast alvarlegir og vaxandi efnahagslegir örðugleikar Rússlands – meðal annars skortur á hæfu vinnuafli, þar á meðal fólki til að manna hergagnaiðnaðinn. Efnahags- og viðskiptaþvinganir Vesturlanda halda áfram og þótt þær hafi reynst gloppóttar þá bíta þær auðvitað og harkalega á ýmsum mikilvægum sviðum sem varða herinn. Loks er ljóst að rússnesk stjórnvöld treysta sér ekki af pólitískum og félagslegum ástæðum til að hefja herútboð í þeim mæli sem þyrfti vegna Úkrænustríðsins.

Hér skal tekið skýrt fram að öðrum ríkjum en Úkrænu í nágrenni Rússlands, þeim sem eins og hún njóta ekki skjóls í NATO, kann að standa hernaðarógn frá Rússlandi. Það getur orðið eftir einhver ár takist að endurreisa rússneska herinn eftir ófarirnar í Úkrænu. Stundum er nefnt að það geti tekið 5-10 ár, sem kann þó hæglega að vera ofmat í ljósi almennra mikilla veikleika Rússlands og alvarlegra veikleika hersins og hergagnaframleiðslunnar. Að ná aftur herstyrk til þess að hugsanlega ógna NATO hernaðarlega er talið að mundi taka Rússa mörg ár. 

Ennfremur skal tekið skýrt fram að þótt Rússland sé hvorki stórveldi né burðugt herveldi þá á það ýmsa aðra möguleika gegn Vesturlöndum en venjulegan hernað – svonefndan fjölþátta (hybrid) hernað, það er undirróður af ýmsu tagi og hugsanleg skemmdarverk. 

Rússneski herinn er hægt og sígandi, en með miklu mannfalli og hergagnatjóni, að ná árangri í Donbass héraði í austur Úkrænu líkt og áður sagði. Ekki er útilokað að Rússar klári að leggja Donbass undir sig á næstu vikum. 

Það er ljóst að Úkrænuher er í veikri stöðu á  vígvellinum.

Upp úr stendur að herir beggja eru að niðurlotum komnir í stríðinu.

Norður kóresku hersveitirnar sem styðja rússneska herinn eru í Kursk héraði í Rússlandi. Markmiðið er að aðstoða Rússa til að hrekja úrkænskar hersveitir frá héraðinu  og auðvelda honum að einbeita sér að sókninni í Donbass.

Fljótlega verður að líkindum látið reyna á hvort semja megi um vopnahlé í Úkrænustríðinu og hvort það geti í framhaldinu leitt til þess að réttlátur og varanlegur friður fyrir Úkrænu komist á. Það er alls óvíst hvort Rússlandsstjórn féllist á slíka niðurstöðu. Mikið verður komið undir vinaríkjum Úkrænu – þar á meðal Íslandi, sem ef til friðarsamninga kemur verður væntanlega beðið um verulegan fjárhagslegan stuðning bæði vegna vopnakaupa til að tryggja vanir Úkrænu i kjölfar hugsanlegra samninga og vegna endurreisnar landsins.

Her sem er svo illa staddur að neyðast til að nota Norður Kóreu sem hækju og kemst að auki ekki klakklaust um sveitahéruð í Úkrænu – hann vinnur augljóslega ekki hernaðarafrek af neinu tagi á Íslandi í 4000 kílómetra fjarlægð. 

Fjarlægð er þó auðvitað ekki aðalatriði heldur þeir miklu og alvarlegu hernaðarlegu veikleikar Rússa sem hafa blasað við í Úkrænustríðinu og voru greinilega til staðar áður en það hófst með innrás þeirra í febrúar 2022.

Áhyggjur sem stundum örlar á hér á landi um að Íslandi stafi hernaðarleg hætta frá Rússlandi eru óþarfar, þótt fjölþátta aðgerðir kunni að vera hugsanlegar eins og áður sagði. Keflavíkurflugvöllur er vafalaust skotmark og hefur verið það í marga áratugi, en forsenda slíkrar árásar er stríð milli Rússlands og NATO sem litlar líkur eru taldar á að brjótist út, enda ljóst eftir Úkrænustríðið að Rússland færi mjög halloka í þeim átökum.

Hernaðarleg umsvif Rússa á svæðum í nágrenni Íslands höfðu hætt fyrir Úkrænustríðið 

Hnignun rússneska hersins höfðu birst í nágrenni Íslands þegar fyrir Úkrænustríðið. 

Rússnesk herflugvél hefur ekki komið yfir svæði nálægt Íslandi frá því um sumarið 2020. Það var eftirlitsflugvél. Rússneskur tundurspillir sást í nágrenni landsins 2021 en þá höfðu rússnesk herskip vart komið þangað svo áratugum skipti. Loks virðast ferðir rússneskra kafbáta áfram mjög strjálar um svæði nálægt Íslandi, reyndar hafa ekki sést merki undanfarin ár um kafbátaleit með flugvélum NATO ríkja á þessum slóðum. Merki um færi ekki fram hjá einstaklingum, sem fylgjast af miklum áhuga og náið með herflugi á netinu og nota til þess sérstakan búnað. Líkt og áður hefur oft komið fram á þessari vefsíðu er fremur auðvelt aðra að fylgjast með herflugi á alnetinu með aðstoð þessara aðila. 

Bandarískar eftirlits og njósnaflugvélar af gerðinni Boeing P-8 Poseidon hafa tímabundna viðveru á Keflavíkurflugvelli. Undanfarin ár hafa þær farið eftirlitsferðir frá Íslandi til Eystrasalts fremur en stunda þær aðallega yfir Norður-Atlantshafi. Herflug frá Íslandi til Barentshafs heldur áfram, þó ekki reglulega. 

Um vísbendingar um lítil eða engin rússnesk hernaðarleg umsvif á svæðum í námunda við Ísland var síðast fjallað hér á vefsíðunni í byrjun árs 2023 (“Sinna íslensk stjórnvöld ekki sem skyldi öryggis- og varnarmálum?”, 4. janúar 2023.). 

Engin breyting hefur orðið í aðalatriðum á flugi P-8 flugvéla frá Keflavíkurflugvelli eftir það. Nýjast er að P-8 flugvél fór frá Keflavíkurflugvelli í eftirlits og njósnaflug 12. desember síðastliðinn og þá til Barentshafs. Keflavíkurflugvöllur tengist áfram kjarnorkujafnvæginu á norðurslóðum líkt og hann hefur gert frá því um miðja síðustu öld og Barentshaf og Kolaskagi eru og hafa verið lykilstaðir í því efni.

Ég var í viðtali á RÚV í kvöld um Sýrland. Ég lagði meðal annars áherslu á að fall Assad stjórnarinnar væri enn ein niðurlæging og hrakför Rússa, enn eitt merki um þá miklu veikleika Rússlands og rússneska hersins sem Úkrænustríðið hefur leitt í ljós. Ég bætti við að vonandi mundu þessir veikleikar Rússslands greiða fyirir samingum um vopnahlé og frið í Úkrænustríðinu, samningum sem væntingar væru uppi um að gætu hafist á næstu mánuðum eða vikum.

https://www.ruv.is/sjonvarp/spila/frettir/30762/ag9nap/breytt-valdajafnvaegi-i-midausturlondum?fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTEAAR3Fl8nMAKlum0m5HibO_pT2Cdepe7vFZqi8uC7GgsjyERaCV2kEmAB0jvY_aem_ye3CqWZYQ16A724GJcACbw

Enn einn milliríkjafundur á vegum loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna – að þessu sinni í Baku í Azerbaijan nú í nóvember – skilaði litlum sem engum árangri. Það er jafnframt greinilegt að áhugi fjölmiðla heimsins á þessum fundum fer áfram mjög dvínandi, enda kemur aftur og aftur í ljós að þeir breyta engu sem máli skiptir til að minnka losun gróðurhúsalofttegunda og stöðva hlýnun Jarðar. Á hinn bóginn eykst losun í heiminum enda vex notkun kola, olíu og gass?

Hér heldur áfram umfjöllun á vefsíðunni um loftslagsmál, bæði íslensk og alþjóðleg, en þó sem fyrr með sérstakri áherslu á loftslagsstefnu Íslands og sérstaka og erfiða stöðu hennar að óbreyttu.

Loftslagsmál eru í grunninn alþjóðamál enda virða gróðurhúsalofttegundir auðvitað ekki landamæli. Loftslagsmál eru jafnframt innanlandsmál af því að á þeim vettvangi þarf að taka ákvarðanir sem nauðsynlegar eru svo árangur náist á alþjóðavettvangi.

Loftslagsmál hafa því lotið lögmálum alþjóðakerfisins þá örfáu áratugi sem þau hafa verið viðfangsefni alþjóðamála. Kerfið er hinsvegar þannig gert að afar torvelt er að ná árangri þegar kostnaður er mikill, hagsmunir ólíkir og skipta þarf þungum byrðum milli ríkja og ríkjahópa. Í alþjóðakerfinu er ekki yfirvald og þar ræður eðlilega för lægsti samnefnari hagsmuna hinna fullvalda ríkja sem byggja kerfið. Engin hreyfing er uppi um að breyta þessum grundvallaratriðum. Ríkin í kerfinu ætla almennt ekki að gefa fullveldisréttinn eftir, hvorki í loftslagsmálum né öðrum.

Stærsta hindrunin í vegi loftslagsmálanna lýtur að kostnaði þeirra vegna – auðvitað – og hvernig megi skipta honum í bráð og lengd innan ríkja og milli þeirra. Þó virðist ekki unnt, þar á meðal ekki á Íslandi, að áætla nema að takmörkuðu leyti hvað aðgerðir til að minnka losun kosta, eða á hvaða bili kostnaður vegna yfirlýstra heildarmarkmiða geti legið. Er það ef til vill af því talið er að yrðu þau verðlögð mundi stuðningur við loftslagsaðgerðir minnka eða hverfa?

Hvað sem því líður þarf ekki annað en líta á orðalag í skýrslu milliríkjanefndar Sameinuðu þjóðanna frá 2018 til að sjá að kostnaðurinn yrði feiknamikill. Þar sagði að markmið Parísarsamningsins um halda hlýnun við 1,5 gráður að hámarki á öldinni kallaði á “skjótar, víðtækar og fordæmalausar breytingar á öllum hliðum samfélagsins” (rapid, far-reaching and unprecedented changes in all aspects of society).

Einn lykilvandi loftslagsmála liggur í aðferðinni sem beitt er og felst að miklu leyti í því að minnka stórlega notkun jarðefnaeldsneytis. Aðferðin er svo augljóslega óhemju dýr fjárhagslega, félagslega og pólitískt fyrir flest ríki heims að augljósar hindranir stæðu í veginum og yrðu að líkindum óyfirstíganlegar ef látið væri á reyna. Fjölmennustu þróunarríkin stefna öll að því auðvitað að bæta lífskjör með aukinni notkun jarðefnaeldsneytis. Iðnríki hafa á undanförnum árum og áratugum náð umtalsverðum árangri. Þau eru samt mjög háð olíu og gasi og einnig kolum í sumum tilfellum og ekki líkur á að það breytist í grundvallaratriðum í fyrirsjáanlegri framtíð.

Ein leið er hugsanlega fær framhjá augljósum og skiljanlegum einkennum alþjóðakerfis fullvalda ríkja og eðli stjórnmálanna. Hún er að lögð verði sífellt meiri áhersla á að leita hagkvæmra leiða til að framleiða miklu meira af hreinni orku en tekist hefur hingað til. Þar beinast sjónir einkum að þróun kjarnorku – nánar tiltekið kjarnasamruna (nuclear fusion) – sem og að því hvernig megi nýta sólarorku í stórauknum mæli takist að leysa hvernig megi vinna, geyma og dreifa raforku sem frá ætti uppruna í sólarorku.

Einkum virðast vonir bundnar við að þannig framfarir verði varðandi kjarnasamruna að umbylti orkumálum á næstu áratugum þannig að losun koltvísýrings út í andrúmsloftið minnki verulega. Gróðurhúsaáhrifin dvíni í kjölfarið og að því marki með tímanum að takist að stöðva hlýnun Jarðar og snúa þróuninni við.

Loftslagsmálin eru hápólitísk sakir þess hvernig þau snerta valdapólitík í heiminum, dags daglegan starfa fólks og lífskjör þess, og vegna hins mikla kostnaðar sem fylgir því eins og áður sagði að minnka verulega notkun jarðefnaeldsneytis losun frá henni.

Takist hins vegar að umbreyta orkumálum heimsins þannig að hrein orka yrði almennt samkeppnisfær við jarðefnaeldsneyti, yrði kostnaður ekki lengur vandamál. Endanlega mundu sjálf alþjóðastjórnmálin ekki skipta máli vegna augljósra hvata sem allir fengju til að nýta hreinu orkuna. Það mundi á endanum aftengja loftslagsmálin frá bæði alþjóðastjórnmálum og innanlandsstjórnmálum. Loftslagsmálin og hlýnun Jarðar yrðu miklu fremur tæknileg viðfangsefni en pólitísk

Áhrif þess á stefnu Íslands hve árangur er rýr í loftslagsmálum

Eins og fram hefur komið í fyrri greinum á vefsíðunni er loftslagsstefnan eitt stærsta íslenska utanríkismálið. Það ræðst af þeim umtalsverða kostnaði sem þegar er lagður á samfélagið – einstaklinga og fyrirtæki – vegna aðgerða í loftslagsmálum og af því að hann á að óbreyttu eftir að aukast mjög mikið.

Loftslagsstefnan snertir einnig samskipti við önnur ríki, en einkum náið samstarf Íslands við ESB á vettvangi EES samningsins um viðskipti með svonefndar loftslagsheimildir og sameiginlega markmið um minnkun á losun gróðurhúsalofttegunda.

Stefnt er að því að Ísland nái svonefndu kolefnishlutleysi árið 2040. Íslenskt samfélag er enn og áfram fjarri því eins og önnur ríki að nálgast þetta markmið.

Loftslagsstefna Íslands á að auki í sérstökum vanda. Hann stafar frá því grundvallaratriði að íslenskur orkubúskapur er allt annars eðlis og á allt öðrum stað en hjá næstum öllum öðrum ríkjum heims. Það ræðst af því að hlutfall endurnýjanlegrar orku á Íslandi er margfalt hærra en víðast annarsstaðar vegna stórfelldrar nýtingar endurnýjanlegrar orku sem hófst með hitaveituvæðingu upp úr 1930 og stórjókst um og eftir 1970 með enn aukinni beislun jarðhita og byggingu stórra vatnsaflsvirkjana. Hlutfall endunýjanlegrar orku er um 85 prósent á Íslandi, en rétt undir 20 prósentum hjá evrópsku samstarfsríkjunum og langt undir þeim mörkum víðast annarsstaðar.

Enn er ósvarað þeirri grundvallarspurningu í íslenskri umræðu um loftslagsmál hvaða afleiðingar þetta hafi fyrir loftslagsstefnu Íslands og reyndar látið eins og þessi afgerandi munur skipti ekki máli. Ísland eigi þrátt fyrir hann að hafa samskonar loftslagsstefnu og samstarfsríkin, sem búa við gerólíkar aðstæður í orkumálum. Slík stefna er greinilega í ósamræmi við grundvallarreglur í alþjóðasamvinnu og þjónar augljóslega ekki íslenskum hagsmunum.

Loftslagsstefna Íslands snýst um það eins og annarsstaðar að reyna að minnka verulega losun gróðurhúsalofttegunda. Það verður hinsvegar miklu dýrara á Íslandi en annarsstaðar, einmitt vegna þess hve hlutfall endurnýjanlegrar orku er hátt hér á landi samanborið við önnur ríki. Það er þekkt að eftir því sem ríki ná lengra í að minnka losun þeim mun dýrara verður að halda áfram. Af þessum sökum eru möguleikar til að minnka losun á Íslandi enn frekar en orðið er færri en hjá öðrum ríkjum og mun dýrari en þar.

Að óbreyttu fælu aðgerðir til að reyna að ná kolefnishlutleysi í sér óbærilegan kostnað fyir íslenskt samfélag og stefnan er dæmd til þess að lenda fyrr en síðar ógöngum eins og útskýrt hefur verið í fyrri greinum á vefsíðunni. Um stefnuna getur ekki þegar fram í sækir orðið pólitískt samkomulag.

Jafnframt hefur verið bent á vefsíðunni á leið út úr vandanum. Hún felst í því að taka upp loftslagsstefnu byggða á augljósri sérstöðu Íslands í orkumálum. Það var stefnan fram til 2009 með góðum árangri á vettvangi Kyoto bókunarinnar um loftslagsmál þar sem svonefnt íslenskt ákvæði fékkst samþykkt. Það fól í sér alþóðlega undanþágu fyrir stóriðju á Íslandi í aðallega í krafti þess að hún yrði knúin endurnýjanlegri orku.

Yrði sérstöðustefna tekin upp á ný fælist í henni í grundvallatriðum að beðið yrði með að reyna að ná yfirlýstum markmiðum um kolefnishlutleysi Íslands þangað til önnur ríki hefðu almennt nálgast svipað hlutfall endurnýjanlegrar orku og er á Íslandi.

Sá rýri árangur sem við blasir í loftslagsmálum eftir áratuga viðleitni á alþjóðavettvangi – nú síðast eftir fundinn í Azerbaijan – veldur því á hinn bóginn að önnur ríki eiga enn lengra en áður í land með að ná Íslandi í framleiðslu endurnýjanlegrar orku.

Því er enn síður ástæða en áður til að hafa stefnu sem hefur þá undalegu afleiðingu að hátt hlutfall endurnýjanlegrar orku á landinu leiðir til þess að það taki á sig þyngri byrðar en önnur ríki. Jafnframt gefst aukið svigrúm til að leggja aftur áherslu á sérstöðu landsins í orkumálum og afla því sjónarmiði stuðnings á alþjóðavettvangi að tillit sé tekið til hennar hvað Ísland varðar.