Rússar hafa farið hrakför í Úkrænustríðinu. Almennir og miklir veikleikar rússneska hersins hafa komið sífellt betur í ljós, sem breytir þó ekki því að á undanförnum vikum og mánuðum hefur staða Úkrænumanna smám saman veikst verulega á vígvellinum. 

Rússneskar herssveitir halda áfram að sækja hægt og bítandi að lykilstöðum í Donbass héraði í austurhluta landsins þó með harmkvælum sé – áframhaldandi hræðilegu mannfalli og miklu hergagnatjóni. Þá hafa úkrænskar hersveitir neyðst til að láta undan síga í Kursk héraði í Rússlandi eftir herför Úkrænumanna þangað í ágúst. En Donbass skiptir mestu í bili fyrir framgang stríðsins.

Úkrænuher skortir vopn og í vaxandi mæli mannskap. Síðarnefndi þátturinn er alvarlegur og lagast ekki með tímanum. Enda virðist Úkrænustjórn til í að semja um um vopnahlé og hugsanleg stríðslok, en þó ekki þannig enn sem komið er að vilja gefa mikið eftir til að ná samningum. 

Það eru á hinn bóginn vaxandi líkur á að þrýstingur verði lagður á Úkrænu af hálfu Bandaríkjanna og annarra NATO ríkja í þá veru að til að koma á vopnahléi og hugsanlegum friðarsamningum gefi hún gefi eftir land sem Rússar hertóku skömmu eftir innrás þeirra í febrúar 2022. Slíkur þrýstingur hefst eftir að Trump verður forseti 20. janúar næstkomandi, jafnvel fyrr ef vígstaða Úkrænuhers versnar til muna á næstu vikum, sem er alls ekki útilokað.

Það yrði auðvitað ekki ákjósanleg lausn fyrir Úkrænu að neyðast til að láta hernumið land fyrir frið – og hafa ber í huga að Rússar ráða yfir um 20 prósentum af úkrænsku landi. 

Miklu skiptir hvort tækist að búa þannig um hnútana í samningum að í staðinn fyrir eftirgjöf í landi yrði öryggi og fullveldi Úkrænu tryggt. Forsenda þess væri að NATO ríkin sæju Úkrænu fyrir þeim hernaðarlega og fjárhagslega stuðningi sem dygði til að tryggja hana til lengri tíma.

Lykilatriði mundu auðvitað snúast annarsvegar um vilja Rússa og hinsvegar vilja og staðfestu Bandaríkjanna og NATO í bráð og lengd fyrir hönd Úkrænu. 

Meginforsendur mála virðast skýrar ef til kemur. En hvað verður er auðvitað önnur saga og afar mikilvæg atriði að sjálfsögðu óviss enn sem komið er.

Meðfylgjandi er videopistill frá Ian Bremmer um stöðu mála í Úkrænustríðinu, stefnu Trumps og fleiri áhugaverð atriði sem snerta stríðið og hugsanlega samninga um lyktir þess. Ég hef áður birt efni frá Bremmer á vefsíðunni enda er hann virtur og skýr og skeleggur álitsgjafi með meiru – (“American political scientist, author, and entrepreneur focused on global political risk. He is the founder and president of Eurasia Group, a political risk research and consulting firm. He is also a founder of GZERO Media, a digital media firm.”)

Hér er krækja á pistil Bremmers: https://www.youtube.com/watch?v=_XA7Ff-cgRE&t=348s

Hér kemur umfjöllun uppúr viðtali við mig sem tekið var fyrr í vikunni á Vísi um forsetakosningarnar í Bandaríkjunum.
https://www.visir.is/g/20242639588d/barattan-um-bandarikin-hann-veit-hvad-hann-er-ad-gera-

„Hann veit hvað hann er að gera, að mínu mati. Og þess vegna heldur hann sínu,“ sagði Albert Jónsson, sérfræðingur í alþjóðamálum og fyrrverandi sendiherra í Washington, um Donald Trump í Baráttunni um Bandaríkin í vikunni.

Staðan í skoðanakönnunum er enn þannig að vart sér á milli Trump og Kamölu Harris. Harris sótti verulega á eftir að hún tók við kyndlinum fyrir Demókrataflokkinn af Joe Biden forseta en síðan hefur dregist saman á milli frambjóðendanna og stuðningur við Trump staðið óhaggaður í gegnum hin ýmsu hneyksli.

Meðal þeirra sem Trump hefur örugglega í horni sínu er enda stór hópur fólks sem þykir það hafa borið skarðan hlut frá borði í allmörg ár og verið hunsað af stjórnmálaelítinunni „í feninu“ í Washington, eins og Trump verður gjarna að orði.

Þetta er til að mynda fólk sem býr í svokölluðu ryðbelti, þar sem verksmiðjustörf hurfu eins og dögg fyrir sólu þegar framleiðsla fluttist úr landi. Albert, sem var sendiherra í Washington frá 2006 til 2009, segir þessa sögu ná 40 ár aftur í tímann.

„Það er hægt að mæla þetta einhver fjörtíu ár aftur í tímann,“ sagði hann. „Þetta er kjaraskerðing sem á margar rætur; þetta er mjög flókið en eitt er að störfin fóru, það er eitt. Og síðan eru aðrir hópar, á öðrum svæðum í Bandaríkjunum, að fá launahækkanir og hagnast á hlutabréfum og hvað það er… aftur, þetta er flókið. Og þetta fólk er ekki að fá það, þetta er ekki að skila sér til þessa fólks.”

„Hann er bara að spila á píanóið“

„Trump er ekki með eitthvað trix í þessum skilningi,“ sagði Albert. 

„Það er raunverulegur hópur sem hefur orðið illa úti. Það er bara þannig. Síðan er úti á kanti alls kyns furðulið, sem okkur finnst, og sást á 6. janúar 2021, þegar árásin var gerð á þinghúsið. En í grunninn eru þetta venjulegir Ameríkanar, mikið í þessum sveifluríkjum, lykilríkjum sem skipta öllu máli í þessum kosningum, og bara hafa umkvörtunarefni.“

„Hann er bara að spila á píanóið,“ sagði Albert um hinar ýmsu yfirlýsingar Trump, sem hafa vakið ótta hjá mörgum sem eru uggandi yfir mögulegu öðru kjörtímabili hans í Hvíta húsinu. Má þar nefna nýleg ummæli þar sem hann talaði um að kalla herinn til gegn andstæðingum sínum.

Albert gefur ekki mikið fyrir stórkarlalega tilburði Trump og segir hann vera að höfða til ákveðins hóps.

„Horfum bara á hans kjörtímabil; Bandaríkin fóru náttúrulega ekki á hliðina. Og hann fór ekkert stórkostlega út af sporinu. Með einni mjög mikilvægri undantekningu, sem var í kjölfar kosninganna 2020, þegar hann sakaði kerfið og andstæðinginn um kosningasvindl. Og árásin á þinghúsið, sem var skelfilegt fyrirbæri fyrir Bandaríkjamenn, flesta, hún átti auðvitað rætur í þessum ásökunum Trump um kosningasvindl, að kosningunum hefði verið stolið.“

Úkrænustríðið hefur leitt í ljós að Rússland er ekki burðugt herveldi – og í grunninn ekki stórveldi. Má telja líklegt eftir hrakför rússneska hersins í Úkrænu að Rússland geti haft í té við NATO og ógnað öðrum ríkjum í Evrópu hernaðarlega?

Svarið virðist vera klárt nei, en breytir því ekki að Úkræna er í afar þröngri stöðu í stríðinu.

Herir beggja virðast reyndar vera að niðurlotum komnir. Á hinn bóginn ráða Rússar enn yfir um 20 prósentum af úkrænsku landi.

Heldur stríðið áfram eða nálgast sú stund sem margir telja óhjákvæmilega? Að komið verði á vopnahléi og samningum, sem byggist á þeirrri lykilforsendu að Úkræna gefi eftir land? Og hvað fengi hún i staðinn – og þá ekki frá Rússum heldur frá NATO ríkjunum?

Líkleg meginskýring á óvæntri innrás Úkrænuhers inn í Kursk hérað í Rússlandi, sem hófst 6. ágúst, virðist hafa verið að niðurlægja Putin stjórnina til þess einkum að þvinga hana til að flytja herlið frá Donbass svæðinu í austurhluta Úkrænu til að verjast í Kursk.

Mikið hefur skiljanlega verið gert úr djarfri sókn Úkrænuhers inn í Kursk og jafnvel haldið fram að hún gerbreyti stöðunni í Úkrænustríðinu. Þó hægt hafi mjög á henni felur innrásin vissulega í sér mikla niðurlægingu fyrir Putin forseta, rússneska herinn og rússneska stjórnkerfið. Innrásarlið hefur ekki farið inn í Rússland síðan 1941 þegar her nasista réðist þar inn í síðari heimsstyrjöld.

Spurningin sem skiptir mestu er hvort innrás Úkrænuhers í Rússland í Kursk styrki hann í stríðinu í Úkrænu en einkum í Donbass þar sem hann hefur átt undir högg að sækja? Þar hefur þungamiðja stríðsins legið um langa hríð og Rússar verið í sókn að undanförnu þótt hægt hafi gengið.

Að tapa Donbass yrði alvarlegt áfall fyrir Úkrænu. Jafnframt mundu margir líta á það sem rússneskan sigur því á Donbass eru héruðin Donetsk og Luhansk, yfirlýst rússnesk lýðveldi á úkrænsku landi. Þar var upphaf stríðsins 2014. Áður en kom til stórfelldrar innrásar í Úkrænu í febrúar 2022 höfðu Rússar og rússneskumælandi úkrænskir bandamenn þeirra lagt 2/3 hluta Donbass undir sig.

Aðalatriði í stríðinu nú er hvort innrásin í Kursk veiki eða stöðvi sókn rússneskra herssveita í átt að lykilstöðum á Donbass. Til að það gerist þarf hún að neyða Rússa til að flytja herlið frá Donbass til Kursk.

Það hefur ekki gerst og fjótlega virtist líklegt að Putin mundi ekki bíta á agnið heldur láta innrásina í Kursk yfir sig ganga – í bili – og vegna þess að ekkert mætti trufla sókn Rússa í Donbass. Nýlega sagði Putin hreint út í ræðu að með innrásinni í Kursk hafi Úkrænumenn ætlað “stöðva sókn okkar gegn lykilstöðum í Donbass” en það hafi ekki gengið eftir.

Rússar hafa sótt að bæjunum Pokrovsk, Chasiv Yar og Kramatursk. Ef þeir féllu í hendur Rússa yrðu svæðin sem þeir eiga enn eftir að taka í Donbass innan seilingar.

Rússar eiga einungis eftir að taka um þriðjung af Donbas, en hafa jafnframt nauman tíma eða fram á haustið þegar svæðið breytist í forað þar til um áramót og jafnvel lengur. En þeir eiga möguleika á að ljúka sókninni í Donbass með sigri á þessu mikilvæga svæði. Áfallið fyrir Úkrænu yrði mikið sem fyrr sagði og í kjölfarið mundu Rússar geta flutt lið frá Donbass til Kursk til að sækja að Úkrænuher þar og hrekja út úr Rússlandi.

Þetta er hin áhættusama staða nú fyrir Úkrænu auk þeirrar hættu sem stafar frá eldfauga- og flugskeytaárásum Rússa á mikilvæga innviði en einkum raforkuver.

En Úkrænustríðið hefur jafnframt leitt í ljós að Rússland er ekki burðugt herveldi – og ekki stórveldi

Innrás Rússa í Úkrænu, sem hófst í febrúar 2022, hefur verið næstum samfelld hrakför rússneskra hersveita. Svartahafsfloti Rússa er fyrir löngu flúinn af hólmi í átökum gegn ríki sem á ekki flota. Rússneski flugherinn hefur verið í aukahlutverki í átökunum í Úkrænu. Rússar hafa ekki sem heitið getur komið samræmdum hernaðaraðgerðum flughers og landhers í verk í stríðinu og Rússlandsher getur samkvæmt því ekki talist vera öflugur nútímaher. Allt þetta endurspeglar mikla og almenna veikleika rússneska hersins og Rússlands, veikleika sem Úkrænustríðið hefur afhjúpað og magnað.

Sókn rússneska hersins í Donbass hefur vissulega náð árangri en það er gegn veikburða andstæðingi og hún hefur gengið afar hægt og reynst hræðilega mannfrek talið í föllnum og særðum – og henni er enn ekki lokið. Hergagnatjón heldur áfram og er svo mikið að rússneski herinn verður að sækja skriðdreka, brynvagna og annan búnað í áratuga gamlar birgðir frá tíma Sovétríkjanna. Auk þess að neyðast til að kaupa hergögn frá ríkjum eins og Íran og Norður Kóreu.

Hver trúir í alvöru eftir vægast sagt slaka frammistöðu rússneska hersins í Úkrænustríðinu að Rússland sé stórveldi; herveldi sem geti haft í té við NATO og ógnað ríkjum þess eða öðrum Evrópuríkjum hernaðarlega?

Á hinn bóginn hefur Úkræna ekki sterka stöðu

Veikleikar Úkrænu í stríðinu eru margir en birtast skýrast á einum stað. Hann er sá að þrátt fyrir hraklega frammistöðu Rússlandshers og augljósa alvarlega veikleika hans má heita útilokað að Úkrænuher reki Rússa út úr Úkrænu.

Báðir herir virðast nálgast að vera að niðurlotum komnir í stríðinu í Úkrænu. Sá meginmunur er þó á að Rússar ráða enn yfir næstum 20 prósentum af úkrænsku landi.

Mun stríðið halda áfram eða nálgast það þann stað sem margir telja óhjákvæmilegan? Að komið verði á vopnahléi og samningum byggt á þeirri lykilforsendu að Úkræna gefi eftir land. Og hvað fengi hún i staðinn? Hvaða öryggistryggingar, hve mikinn hernaðarlegan stuðning til að styðja við þær, og hve mikla fjárhagslega aðstoð til að reisa við efnahaginn og byggja upp?

Þar yrði um risastórt verkefni að ræða sem kæmi að miklu leyti til kasta NATO ríkjanna að leysa og þeirra á meðal er Ísland auðvitað.

Stefna og staðfesta NATO ríkjanna, örlæti þeirra í garð Úkrænu og fórnfýsi í þágu stöðugleika í Evrópu mun skipta mestu þegar kemur að eftirmálum stríðsins í Úkrænu.

Vandi loftslagsstefnunnar stafar frá því grundvallaratriði að íslenskur orkubúskapur er allt annars eðlis og á allt öðrum stað en hjá næstum öllum öðrum ríkjum heims. Það ræðst af því að hlutfall endurnýjanlegrar orku á Íslandi er margfalt hærra en víðast annarsstaðar.

Afleiðing þessa er hins vegar ekki að auðvelda framkvæmd loftslagsstefnunnar sem mótuð hefur verið. Hún snýst um að minnka losun gróðurhúsalofttegunda enn frekar en þegar hefur orðið vegna stórfelldrar nýtingar endurnýjanlegrar orku frá fallvötnum og jarðhita, sem hófst með hitaveituvæðingu upp úr 1930.

Að minnka áframm losun gróðurhúsalofttegunda verður hinsvegar miklu dýrara á Íslandi en annarsstaðar einmitt vegna þess hve hlutfall endurnýjanlegrar orku er hátt.

Grundvallarspurning, sem á eftir að svara í umræðu hér á landi um loftslagsmál, er hvaða þýðingu þessi afgerandi munur á Íslandi og næstum öllum öðrum ríkjum hafi fyrir loftslagsstefnuna.

Eins og mál standa fela yfirlýst markmið Íslands í loftslagsmálum í sér óbærilegan kostnað fyrir samfélagið og stefnan hlýtur að lenda í ógöngum.

Í greinum á vefsíðu minni um alþjóða- og utanríkismál og viðtölum við mig í fjölmiðlum hefur verið bent á að leið út úr þessum vanda. Hún er að taka upp nýja loftslagsstefnu byggða á augljósri sérstöðu Íslands í orkumálum. Beðið verði með að reyna að ná yfirlýstum markmiðum í loftslagsmálum að minnsta kosti þar til önnur ríki hafa almennt nálgast hlutfall endurnýjanlegrar orku hér á landi.

Aðalatriði er þó að telja má útilokað að samstaða geti orðið í íselnsku samfélagi og pólitík um yfirlýsta stefnu og henni verði því óhjákvæmilega að breyta.

Umræða um þessi mál og grundvallaratriði kann að vera að kvikna. Að undanförnu hafa birst greinar eftir forystuaðila í samtökum atvinnulífs og ennfremur þingmann Sjálfstæðisflokks, þar sem loftslagsstefnan er gagnrýnd með sama hætti og sömu röksemdum og hafa komið fram í greinum mínum. Tekið er undir að byggja eigi stefnuna á sérstöðu Íslands í orkumálum.

https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1864836/?t=475391427&_t=1724323649.1724617

https://www.mbl.is/mogginn/bladid/2024-08-22/ritstjornargreinar/

https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1866930/

Greinarnar sem vísað er í hér að ofan gefa innsýn í málið og umræðuna sem nú virðist hafin.

Hér er nýjasta grein mín um loftslagsstefnuna: https://albert-jonsson.com/2024/03/17/loftslagsstefna-islands-er-i-ogongum-og-samraemist-ekki-grundvallarreglum-i-althjodasamstarfi/

Verði Trump næsti forseti Bandaríkjanna mun það valda minni breytingum á utanríkisstefnu þeirra en margir virðast ætla.

Hernaðarleg þýðing Íslands og Grænlands fyrir Bandaríkin og NATO er óbreytt og óháð því hver verður næsti forseti. Norður Noregur hefur hins vegar fengið mjög aukið vægi. Þá hafa nýju NATO ríkin, Finnland og Svíþjóð, þegar mikla þýðingu fyrir þjóðaröryggi Bandaríkjanna og fælingargetu þeirra og NATO á norðurslóðum gegn Rússlandi.

Líkur eru á að Donald Trump sigri Joe Biden kosningunum í nóvember og verði næsti forseti Bandaríkjanna. Það er útbreidd skoðun að Biden hafi staðið sig illa í kappræðum frambjóðendanna tveggja á CNN sjónvarpsstöðinni í síðastliðinni viku. Efasemdir um að Biden sé hæfur fyrir aldurs sakir til að gegna forsetaembættinu fara vaxandi. Þegar hefur verið lagt til af hálfu ýmissa málsmetandi aðila í Bandaríkjunum að hann hætti við framboðið. Verði hann við því opnast auðvitað nýir möguleikar en ótímbært er að velta þeim fyrir sér og hugsanlegum áhrifum á stefnu Bandaríkjanna í utanríkismálum.

Sigulíkur Trumps fara líklega vaxandi en fyrir kappræðurnar hafði hann forskot á Biden bæði almennt og í lykilríkjum.

Hvaða áhrif hefði Tump forseti á utanríkisstefnu Bandaríkjanna? Líklega minni áhrif en margur kann að halda.

Það yrði engin breyting hvað stærsta málið varðar sem er samskiptin við Kína og harðnandi samkeppni þessara tveggja stórvelda. Um stefnuna í því máli er í grunninn samstaða í bandarískum stjórnmálum.

Þá er engin grundvallarmunur á afstöðu Bidens og Trumps hvað varðar Miðausturlönd, Ísrael og Palestínu, stríðið á Gaza og Íran.

En hvað með samskiptin við Rússland og Úkrænustríðið?

Vísbendingar eru uppi um að Trump kæmi fljótlega fram með þrýsting á Úkrænu um að fallast á vopnahlé og samninga við Rússa.

En það er einnig líklegt að Biden eða annar forseti úr röðum demókrata ef svo bæri undir mundi þrýsta fyrr en seinna eftir forsetakosningarnar á Úkrænu um vopnahlé og friðarsamninga við Rússa.

Án samninga stefnir í langvarandi stríð og Bandaríkin halda það ekki út svo árum skiptir að styðja Úkrænu í þeim mæli sem verið hefur og án niðurstöðu. Sama mun koma á daginn hvað varðar ýmis mikilvæg Evrópuríki NATO.

Þannig yrði stefna Bandaríkjanna gagnvart Úkrænu í grundvallaratriðum óháð niðurstöðu fosetakosninganna í nóvember.

Hvort heldur það yrði Trump eða Biden mundi Bandaríkjastjórn þrýsta á Úkrænu um vopnahlé og samninga. Úkræna yrði í veikri stöðu af því hún á ekki aðra kosti en treysta á stuðning frá NATO og Bandaríkjunum.

Eftir stendur lykilspurning um afstöðu Rússlandsstjórnar, hvort og hvaða þrýstingi hún yrði beitt og hvernig brugðist yrði við ef hann bæri ekki árangur. Það gæti reynt mjög á einingu NATO. Þá eru áhyggjur af því í bandalagsríkjum að Trump geri harðar kröfur um að Evrópuríki þess beri meira af kostnaðinum af sameiginlegum vörnum, leggi mesta áherslu á samkeppnina við Kína og lendi í útistöðum við Evrópuríkin vegna viðskipta og loftslagsmála.

En hvaða áhrif hefði endurkoma Trumps í Hvíta húsið á norðurslóðir, Ísland og hin Norðurlöndin – sem eru öll í NATO eftir aðild Finna og Svía að bandalaginu?

Ísland hefur áfram svipaða hernaðarlega þýðingu og undanfarin ár fyrir Bandaríkin og NATO. Hins vegar hefur mikilvægi Noregs aukist í kjölfar þess að Bandaríkjaher hefur með samningum fengið mun meiri aðgang en áður að Noregi fyrir bækistöðvar og umsvif. Þá hefur sú grundvallarbreyting orðið á norðurslóðum að Finnland og Svíþjóð hafa ekki einungis nýlega gengið í NATO heldur einnig, líkt og Noregur, gert samninga við Bandaríkin um aðgang fyrir Bandaríkjaher að stöðvum á finnsku og sænsku landi. Umsvif hans á norðurslóðum höfðu þegar aukist verulega á undanförnum árum.

Þessi þróun öll eykur ógn við Norðurflota Rússlans, stöðvar hans á Kolaskaga og kjarnorkuherstyrk Rússands. Það styrkir á hinn bóginn stöðu Bandaríkjanna hvað varðar kjarnorkujafnvægið við Rússland og eflir fælingarstefnu Bandaríkjanna og NATO gegn Rússlandi á norðurslóðum og á meginlandi Evrópu.

Strategískt mikilvægi norðurslóða fyrir Bandaríkin er óbreytt um leið og þýðing Finnlands, Noregs og Svíþjóðar í því efni er mikil og vaxandi. Norðurlönd skipta þannig miklu fyrir þjóðaröryggi Bandaríkjanna.

Af þeim sökum mundi stjórn Trumps í engu vilja minnka hernaðarsamstarf Bandaríkjanna við Norðurlöndin, jafnvel þótt tengsl Bandaríkjanna við NATO og torvelduðust og veiktust. Hvernig Norðurlöndin kysu að haga samskiptum við Bandaríkin við þær aðstæður er annað mál.

Ríki heims eiga afar langt í land með að minnka losun gróðurhúsalofttegunda svo hægi á hlýnun Jarðar í samræmi við markmið Parísarsamningsins sem var gerður á vettvangi Sameinuðu þjóðanna 2015. 

Sá grundvallarmunur er á Íslandi og öðrum ríkjum að hlutfall endurnýjanlegrar orku í íslenskum orkubúskap er þegar mjög hátt og miklu hærra en í næstum öllum öðrum ríkjum. 

Það hjálpar Íslandi þó ekki til að ná yfirlýstum markmiði um kolefnishlutleysi Íslands 2040. 

Hið háa hlutfall endurnýjanlegrar orku veldur því þvert á móti að Ísland á færri kosti en önnur ríki til að minnka umtalsvert losun með þeirri undantekningu sem er losun frá framræstu votlendi.

Önnur sérstaða Íslands er einmitt sú að meirihluti losunar er frá framræstu votlendi. Átak í kolefnisbindingu og endurheimt votlendis hefur verið lýst sem lykilatriði við að ná markmiði ríkisstjórnarinnar um kolefnishlutleysi árið 2040. Að ná markmiðinu með endurheimt votendis – með því að fylla framræsluskurði – er hins vegar að tálsýn meðal annars og einkum vegna aðferðafræðilegrar óvissu um árangur af því fyrir loftslagið.

Af þessum sökum eru möguleikar til að minnka losun á Íslandi enn frekar en orðið er fáir, dýrir og mun dýrari en hjá öðrum enda hlutfall endurnýjanlegrar orku í orkubúskapnum miklu hærra á Íslandi en víðast annarsstaðar. 

Ólíklegt má telja að vilji verði til þess hjá íslenskum stjórnmálamönnum, fyrirtækjum og samfélagi að bera slíkan kostnað og það umfram aðra.

Auk auk beins kostnaðar fyrir samfélagið vegna aðgerða til að minnka losun þyrftu ríki og fyrirtæki að kaupa losunarheimildir í stórum stíl á alþjóðamarkaði í flestum tilvikum af ríkjum sem stæðu Íslendingum langt að baki í nýtinu endurnýjanlegra orkugjafa.

Ísland á samvinnu með ESB um markmið í loftslagsmálum.  En endurnýjanlegir orkugjafar mæta 85 prósentum af orkuþörf á Íslandi meðan hlutfallið er innan við 20 prósent hjá ESB. Íslensk loftslagsstefna er þannig í ósamræmi við grundvallaratriði í alþjóðasamstarfi um að það byggi á sameiginlegum forsendum og hagsmunum.

Til að halda áfram að minnka losun gróðurhúsalofttegunda eiga ríki ESB sem fyrr þann kost að hækka hlutfall endurnýjanlegrar orku. Þau eiga einnig áfram mikilvæga kosti, sem Ísland á vitanlega ekki, og lúta að því að breyta notkun jarðefnaeldsneytis með því að auka hlut jarðgass og þann möguleika að auka beislun kjarnorku og minnka þannig notkun jarðefnaeldsneytis. 

Framan af hvíldi loftslagsstefna Íslands á áherslu á sérstöðu landsins í orkumálum og í krafti hennar á undanþágur í alþjóðasamningum um loftslagsmál. En á árinu 2009 var kúvent með þeim rökum í grunninn af hálfu stjórnvalda að sérstaðan þýddi að ekki þyrfti undanþágu Íslandi til handa í stað þess að sérstaðan gæfi tækifæri til þess að fá slíkt svigrúm. 

“Íslenska ákvæðið” í Kyoto-bókuninni um loftslagsmál var fellt niður og hafið samstarf í loftslagsmálum við ESB og þátttaka í viðskiptakerfi þess með losunarheimildir. Eftir það þurftu íslensk fyrirtæki að kaupa losunarheimildir.

Niðurfelling íslenska ákvæðisins og þátttaka  í viðskiptakerfi ESB fól í sér að íslensk fyrirtæki – stóriðjuver, flugfélög og flutningaskipaútgerðir – voru sett á sama stall og fyrirtæki í ríkjum þar sem hrein endurnýjanleg orka er almennt notuð í miklu minni mæli en á Íslandi. Með stefnubreytingu íslenskra stjórnvalda var Ísland almennt sett á sama stall og ríki þar sem hrein endurnýjanleg orka er almennt notuð í miklu lægra hlutfalli en á Íslandi.

Líkur benda því til að í samstarfinu við ESB komi til þess að Ísland verði að fara fram á að mega bíða með aðgerðir þangað til Evrópuríkin hafi að minnsta kosti nálgast verulega stöðu Íslands í orkumálum. Á hinn bóginn er ástæða til að ætla að ESB gæti ekki fallist á slíka undanþágu vegna meginreglna í starfsemi þess. 

Mestar líkur eru reyndar á að hvorki ESB né aðrir nái yfirlýstum markmiðum um samdrátt í losun. Hins vegar væri ólíklegt af pólitískum ástæðum að ESB hætti að reyna það fyrir sitt leyti. Vandi íslenskrar loftslagsstefnu gagnvart ESB væri því áfram til staðar. 

Flest bendir til að það komi að því að Ísland hverfi aftur til áherslu á eigin stefnu sem byggi á sérstöðu landsins í og kröfu um svigrúm í krafti hennar í stað þess að íslenskur almenningur og fyrirtæki taki á sig sama kostnað og aðrir óháð sérstöðu Íslands og háu hlufalli hreinnar og endurnýjanlegrar orku í orkubúskapnum. Ástæða er til að ætla að eigin stefna byggð á augljósri sérstöðu Íslands í orkumálum fengi hljómgrunn á alþjóðavettvangi.

Helsta niðurstaða þessarar greinar er að hyggja þurfi að loftslagsstefnunni í þessu ljósi og svara því hvaða áhrif það hefur og afleiðingar að Ísland er á allt öðrum stað en flest önnur ríki í orkumálum.

Efnisyfirlit: Sérstaða Íslands og samstarf þess við ESB um loftslagsmál ; Áhersla á sérstöðu var lykilatriði í stefnu Íslands ; Horfið frá áherslu á sérstöðu og á undanþágur í krafti hennar ; Kostir þess að taka aftur upp loftslagsstefnu byggða á sérstöðu Íslands ; Niðurstaða

Sérstaða Íslands og samstarf þess við ESB um loftslagsmál 

Samstarf Íslands við önnur ríki í loftslagsmálum fer aðallega fram á vettvangi Evrópska efnahagssvæðisins (EES). ESB og EFTA/EES ríkin Ísland og Noregur hafa almenn sameiginleg markmið um að minnka losun gróðurhúsalofttegunda til að fullnægja svonefndu Parísarsamkomulagi frá 2015 um loftslagsmál. Þar er markmiðið að halda hlýnun Jarðar á öldinni vel undir tveimur gráðum. ESB, Noregur og Ísland standa einnig að viðskiptakerfi með svonefndar losunarheimildir.

Stefnt er að því að árið 2030 verði losun á “beinni ábyrgð Íslands” 55 prósentum minni en hún var árið 2005. “Ábyrgð Íslands” á við þá losun sem er á ábyrgð íslenskra stjórnvalda. Hún nær ekki til losunar sem fellur undir viðskiptakerfi ESB en það tekur til losunar frá stóriðju, frá innanlandsflugi og frá millilandaflugi og skipaflutningum á EES svæðinu.

Þó þarna sé um að ræða losun sem er ekki á “beinni ábyrgð” íslenskra stjórnvald lendir kostnaður af aðgerðum til að minnka hana auðvitað á íslenskum aðilum og neytendum. 

Til viðbótar kostnaði af aðgerðum kæmi kostnaður vegna kaupa ríkis og fyrirtækja á losunarheimildum.

“Á beinni ábyrgð Íslands” er í raun orðaleikur því kolefnishlutleysi – sem Ísland ætlar að ná 2040 – er vitanlega á kostnað alls samfélagsins, þar á meðal auðvitað fyrirtækja þess stórra og smárra. Til að ná kolefnishlutleysi þarf að minnka neyslu og umsvif í samfélaginu. 

Markmið um kolefnishluteysi Íslands er auðvitað á “beinni ábyrgð” íslensk samfélags.

Kolefnishlutleysi felst í því að losun minnki að því marki að jafnvægi náist milli losunar og bindingar þannig að nettó losun verð á núlli.

Íslenskt samfélag á langt í land með að ná framangreindum markmiðum fyrir árin 2030 og 2040. Heildarlosun frá landinu jókst um 23% milli 1990 og 2020 og heldur áfram að vaxa.

Ísland stefnir að því að ná kolefnishlutleysi á árinu 2040. ESB ætlar sér það 2050.

Grundvallarmunur er á ESB ríkjunum og Íslandi í loftslagsmálum og felst í því að Íslendingar hafa náð mjög langt í að nýta hreina og endurnýjanlega orku en ESB ekki. Beislun orkunnar hófst á Íslandi að ráði á fjórða áratug 20. aldar og hlutfall endurnýjanlegrar orku er margfalt hærra á Íslandi en víðast annarsstaðar. Á Íslandi var nánast lokið við fyrir árið 1990 að koma allri húshitun og raforkuframleiðslu undir endurnýjanlega orkugjafa í stað jarðefnaeldsneytis.

Þessar staðreyndir hjálpa Íslandi þó ekki að ná yfirlýstum markmiðum. Þvert á móti eins og útskýrt er hér á eftir.

Norðmenn eru nálægt því að nýta endurnýjanlega orku í sama mæli og Íslendingar. Í ljósi þess að það sem hér fer á eftir fjallar um ólíka hagsmuni Íslands og samstarfsríkja þess er Noregur því til einföldunar undanskilinn þegar talað er í greininni umsamstarfsríki Íslands sem þannig á eingöngu við ríki ESB.

Ísland á minni möguleika en ríki ESB til að minnka frekar losun gróðurhúsalofttegunda

Hlutfall endurnýjanlegra orkugjafa í orkubúskap á Íslandi er rúmlega fjórfalt hærra en í ESB – um 85 prósent á Íslandi, undir 20 prósentum í ESB. Í háu hlutfalli endurnýjanlegrar orku felst að Ísland hefur minnkað mikið losun gróðurhúsalofttegunda í samanburði við að áfram hefði verið treyst alfarið jarðefnaeldsneyti. Um er að ræða margar milljónir tonna gróðurhúsalofttegunda á ári – allt að tæplega 20 milljónir tonna samkvæmt tölum Orkustofnunar. Til samanburðar var heildarlosun Íslands um 14 milljónir tonna á árinu 2021.

Þessi árangur og hið háa hlutfall endurnýjanlegrar orku á Íslandi skapar þó ekki til svigrúm til að minnka losun þar enn frekar en orðið er og hófst á fyrri hluta 20. aldar. Þvert á móti er svigrúmið miklu þrengra á Íslandi en hjá evrópsku samstarfsríkjunum. 

Það stafar af því að þegar minnka á losun gróðurhúsalofttegunda verða hagkvæmustu og ódýrustu kostirnir fyrst fyrir hendi. Eftir því sem ríki ná lengra í að minnka losun eykst kostnaðurinn við að halda áfram og efnahagslegt og pólitískt svigrúm til frekari aðgerða þrengist í takt við það.

Samstarfsríki Íslands í ESB eiga flest möguleika á að minnka með ýmsum hætti losun frá jarðefnaeldsneyti. Þau eiga kosti í þeim efnum sem Ísland á ekki nema að mjög takmörkuðu leyti. Orkuskipti í íslenska bílaflotanum eru möguleg með skattaívilnunum, sem nú er reyndar verið að draga verulega úr og hefur áhrif á hraða orkuskiptanna. Aðalatriði er þó að losun frá íslenska bílaflotanum er mjög lítill hluti heildarlosunar á landinu – um 6  prósent. Og þá eru meðtaldir vörflutningabílar og rútubílar sem af tæknilegum ástæðum eru ekki almennt á leið í orkuskipti og verða ekki fyrr en síðar – jafnvel miklu síðar. En jafnvel þá mundi heildarlosun frá Íslandi ekki minnka með róttækum hætti.

Samstarfsríki Íslands í ESB geta minnkað frekar notkun kola og olíu í orkubúskapnum en aukið áfram notkun jarðgass sem losar mun minna. Þau eiga þess einnig kost að auka almennt hlut endurnýjanlegrar orku og þau eiga þann möguleika í miklu meiri mæli en Íslendingar – einfaldlega og augljóslega sakir þess hve hátt hlutfallið er þegar á Íslandi. Loks geta samstarfsríkin aukið rafmagnsframleiðslu með kjarnorku í stað jarðefnaeldsneytis og það er í bígerð hjá nokkrum þeirra. Kjarnorka stendur þegar undir meirihluta rafmagnsframleiðslu í sumum ríkjum ESB.

Eini kostur Íslands – að nokkru sambærilegur við möguleika ESB – væri að fylla framræsluskurði í stórum stíl og telja slíka endurheimt votlendis upp í markmið Íslands í loftslagsmálum.

Ein sérstaða Íslands er einmitt að meirihluti losunar á landinu er frá framræstu votlendi ekki frá fyrirtækjum eða almenningi. Endurheimt þess er því mikilvæg ef ná á markmiðum Íslands um minni losun gróðurhúsalofttegunda.

Á hinn bóginn fæst endurheimt votlendis ekki alþjóðlega viðurkennd að því marki að miklu skipti fyrir markmið Íslands í loftslagsmálum. Það stafar frá ýmsum þáttum en í grunninn frá óvissu af vísindalegum og tæknilegum ástæðum um árangur þess fyrir loftslagið að endurheimta votlendi. 

Af þessum sökum öllum og vegna þess hve hátt hlutfall endurnýjanlegar orku er á Íslandi virðist þurfa – til að ná loftslagsmarkmiðum – að draga úr helstu atvinnustarfsemi, meðal annars en ekki síst veiða minna af fiski, taka á móti færri erlendum ferðamönnum og framleiða minna af áli og öðrum afurðum stóriðju.  Það þyrfti að skerða lífskjör Íslendinga og breyta verulega lífsháttum þeirra með minni neyslu, minni bílnotkun, færri ferðalögum til útlanda o.s.frv.

Það hlýtur að teljast afar ólíklegt að vilji verði til þess í íslenskum stjórnmálum og samfélagi að bera slíkan kostnað – og það umfram aðra.

Auk kostnaðarins sem félli á fyrirtæki og almenning þyrfti íslenska ríkið og fyrirtæki að kaupa í síauknum mæli losunarheimildir á markaði svo ná mætti yfirlýstum loftslagsmarkmiðum. Og þó að það sé ekki aðalatriði er ekki úr vegi að benda á að heimildirnar þyrfti að kaupa af ríkjum sem eru afar langt frá því hlutfalli endurnýjanlegrar orku sem náðst hefur á Íslandi. Óháð þessu yrði vafalítið erfitt að ná samkomulagi á Íslandi um að verja háum fjárhæðum til að kaupa loftslagsheimildir.

Eina færa leiðin út úr þessum vanda væri að Ísland léti – með tilvísan til sérstöðu þess í orkumálum – reyna á það í loftslagssamstarfinu við ESB hvort Ísland gæti farið miklu hægar fram í að minnka losun en evrópsku samstarfsríkin. Eðlilegt væri að slík undanþága gilti þar til þeim hefði tekist að nýta endurnýjanlega orku að því marki að þau að minnsta kosti nálguðust Ísland í þeim efnum. Meginreglur í samstarfi ESB valda því hins vegar – eins og segir hér á eftir – að ólíklegt má telja að slík undanþága fengist.

Áhersla á sérstöðu var lykilatriði í stefnu Íslands

Í Kyoto bókuninni – alþjóðasamningi um minni losun sem gerður var á vettvangi Sameinuðu þjóðanna í japönsku borginni Kyoto á árinu 1998 – var viðmiðunarárið 1990. Mælikvarði á árangur einstakra ríkja við að standa við skuldbindingar í bókuninni fólst í samanburði á losun 2012 og 1990. Síðara ártalið hentaði ríkjum ESB en ekki Íslandi. Það hentaði ESB ekki síst vegna falls kommúnismans í Evrópu 1989 og síaukinnar nýtingar jarðgass í ESB í stað olíu og kola. Í kommúnistaríkjunum var gífurleg mengun sem borgaði sig að minnka óháð öðru og það var gert tiltölulega auðveldlega. Jarðgas losar umtalsvert minna af gróðurhúsalofttegundum en olía og kol 

Sambærilegt ártal fyrir Ísland hefði verið 1930 áður en hitaveituvæðing hófst og styttist í umtalsverða raforkuframleiðslu með virkjun fallvatna. Þetta var auðvitað áratugum áður en fyrst var rætt um gróðurhúsaáhrif og hlýnun Jarðar af þeirra völdum og löngu áður en önnur ríki hófu að reyna að minnka losun.

“Íslenska ákvæðið”

Ísland varð aðili að Kyoto bókuninni á árinu 2002 – alþjóðasamningi um minni losun – af því “íslenska ákvæðið” svonefnda náðist fram á aðildarríkjafundi árið áður. Það var skilyrði þess að Ísland gæti tekið þátt og jafnframt hrint í framkvæmd áætlunum um aukna álframleiðslu og virkjanir hennar vegna. Án íslenska ákvæðisins hefði Ísland staðið utan Kyoto bókunarinnar. 

Það varð reyndar niðurstaða nokkurrra ríkja að verða ekki aðilar, ríkja eins og Bandaríkjanna, Japans, Ástralíu og Rússlands – þó af öðrum ástæðum væri en þeirri sem áttu við Ísland – eins og síðar verður vikið að.

Í grunninn fólst í “íslenska ákvæðinu” að losun frá nýjum stóriðjuverum eða stækkun þeirra sem fyrir voru væri undanþegin ákvæðum Kyoto bókunarinnar um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda enda væri notuð hrein og endurnýjanleg orka í verunum. Að auki var hnykkt frekar á sérstöðu Íslands með því að tekið var tillit til smæðar hagkerfisins og hlutfallslega mikils þjóðhagslegs vægis stórra framkvæmda eins og byggingar álvera og virkjana tengdum þeim. 

Þessi skilyrði lutu einnig að því að Ísland hefði svo mikla sérstöðu að íslenska ákvæðið gæti ekki orðið fordæmi fyrir aðra og opnað þeim leið undan skuldbindingum í Kyoto bókuninni. Lykilllinn að undanþágunni sem fólst í íslenska ákvæðinu var að endurnýjanleg orka væri notuð en enginn vafi lék auðvitað á að hún væri ráðandi í orkubúskap Íslendinga. 

Samþykkt ákvæðisins var einnig háð því skilyrði að losun á Íslandi sem væri undanþegin mætti ekki verða meiri en 1,6 milljónir tonna. Það var tala einkum byggð á íslenskum upplýsingum og útreikningum á losun vegna fyrirhugaðrar aukinnar álframleiðslu. Annað skilyrði var að Íslendingar stunduðu ekki viðskipti með losunarheimildir meðan ákvæðið væri í gildi og loks náði undanþágan einungis til losunar á koltvísýringi en ekki öðrum gróðurhúsalofttegundum. 

Horfið frá áherslu á sérstöðu Íslands og á undanþágur í krafti hennar

Í maí 2009 tók við ríkisstjórn Samfylkingar og Vinstri grænna. Í lok mánaðarins gaf umhverfisráðuneytið út féttatilkynningu um “Tímamót í stefnu ríkisstjórnar Íslands um losun gróðurhúsalofttegunda”. 

Þar sagði að íslensk stjórnvöld vildu draga úr losun gróðurhúsalofttegunda um að minnsta kosti 15% til 2020, miðað við árið 1990. Það yrði tilkynnt á næsta samningafundi á vettvangi loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna og yrði það í fyrsta sinn sem íslensk stjórnvöld tilkynntu á alþjóðavettvangi að þau væru tilbúin að taka á sig skuldbindingar um að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Þarna var verið að vísa til þess að Ísland fékk  – til viðbótar íslenska ákvæðinu varðandi stóriðju – heimild í Kýótó bókuninni til að auka almenna losun um 10 prósent.

Ennfremur sagði í fréttatilkynningu umhverfisráðuneytisins að fyrir lægi að losun frá stóriðju á Íslandi mundi samkvæmt EES samningnum falla undir reglur viðskiptakerfis ESB með losunarheimildir. Samningurinn gat ekki auðvitað sjálkrafa skikkað Ísland til þátttöku í kerfinu heldur gat það einungis gerst með ákvörðun íslenskra stjórnvalda.

Munurinn á þáttöku í viðskiptakerfinu og íslenska ákvæðinu var auðvitað sá að samkvæmt ákvæðinu var losun frá stóriðju almennt undanþegin í Kýótó bókuninni. Í viðskiptakerfi ESB þyrfti að kaupa losunarheimildir fyrir stóriðjuna og í síauknum mæli þegar fram í sækti.

SA, ASÍ og Landsvirkjun vildu áfram undanþáguna sem fólst í íslenska ákvæðinu

Samtök atvinnulífsins, Alþýðusamband Íslands og Landsvirkjun gerðu athugasemdir við þá stefnubreytingu stjórnvalda að hverfa frá áherslu á sérstöðu landsins. 

Samtök atvinnulífsins sögðu að svo að orkufrekur iðnaður á Íslandi stæði jafnfætis keppinautum í Evrópu yrðu íslensk stjórnvöld að tryggja að íslenska ákvæðið héldi gildi sínu og halda uppi “virkri baráttu” til að viðhalda því.

Alþýðusambandið kvað ríkisstjórnina þurfa að gefa út skýr skilaboð, eins og það var orðað, um að barist yrði fyrir hagsmunum Íslands með því sérstaklega að tryggja að íslenska ákvæðið gilti áfram.

Landsvirkjun kvaðst líta svo á að samþykkt ákvæðisins á vettvangi Kyoto bókunarinnar sýndi að ríkur skilningur hefði verið á mikilvægi þess að nýta endurnýjanlegar orkulindir. Ísland ætti því að vera í sterkristöðu til að tryggja í þeim í viðræðum sem í hönd færu um hvað tæki við af Kyoto bókuninni að „íslenska ákvæðið“ eða ígildi þess héldi áfram.

En stefna stjórnvalda hafði gerbreyst

Í stað þess að fara, eins og í Kýótó bókuninni, fram á undanþágur í krafti sérstöðu í orkumálum var stefnan orðin sú að Ísland mundi ganga á Kaupmannahafnarfundi aðildarríkja loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna í desember 2009 “til liðs við þau ríki sem ætla sér að vera í framvarðasveit í baráttunni gegn loftslagsbreytingum”. 

Í fyrrnefndri fréttatilkynningu umhverfisráðuneytis kom fram að “íslenska undanþáguákvæðið verður vonandi óþarft í Kaupmannahöfn og losun sem fellur undir það nú verður vonandi færð undir viðskiptakerfi Evrópusambandsins. Þar munu íslensk stóriðjufyrirtæki, bæði gömul og ný, taka á sig sömu skuldbindingar og fyrirtæki innan ESB.” Því þyrftu íslensk stóriðjufyrirtæki að búa sig undir að heimildir þeirra til losunar mundu þrengjast í framtíðinni. Þeim yrði gert að kaupa heimildir í vaxandi mæli í viðskiptakerfi ESB. Undanþágur á borð við íslenska ákvæðið mundu heyra sögunni til. 

Einnig kom fram að það væru hagsmunir íslenskrar stóriðju að geta keypt losunarheimildir í kerfi þar sem þau fyrirtæki sem menguðu minnst þurfa minnst að greiða. Það breytir ekki því að íslensk fyrirtæki sem nota alfarið endurnýjanlega orku voru nú í aðalatriðum sett á sama stall og þau sem treysta að mestu leyti á jarðefnaeldsneyti eða kjarnorku.

Þá var auðvitað sá munur áfram á að íslenska ákvæðið fól í sér að ný stóriðjuver á Íslandi á þyrftu ekki að kaupa heimildir heldur var losun þeirra vegna undanþegin.

En það höfðu orðið “þáttaskil í stefnu Íslands” í loftslagsmálum, eins og umhverfisráðherra orðaði það í viðtali, af því Ísland hefði komið fram með “metnaðarfull losunarmarkmið með það að leiðarljósi að skipa sér í röð fremstu þjóða heims hvað þetta varðar.” Það þýddi að Ísland væri “ekki að leita að undanþágu.” 

Umhverfisráðherra sagði jafnframt hreint út í fyrrnefndu viðtali að “hið íslenska ákvæði er hlutur sem við viljum fyrir alla muni losna við og freista þess að fara í þetta evrópska umhverfi…” Ráðherrann bætti við að það væru “hagsmunir allra, ekki síst íslenskrar náttúru og ímyndar Íslands, að fara út úr því umhverfi að vera að sækja um sérstaka undanþágu.”Þá væri ekki “góður svipur á því fyrir ríka þjóð að vera að óska eftir undanþágum í þessu efni. Ég er þannig afar stolt yfir að hafa tekið þennan kúrs fyrir Ísland.“

Hér fór ekkert milli mála. Loftslagsstefnunni hafði verið gerbreytt með áherslu á að krafa um sérstöðu og undanþágu væri í senn röng og óþörf – þótt engum áþreifanlegum upplýsingum væri teflt fram því til stuðnings og þrátt fyrir að atvinnulíf og launþegasamtök vildu halda í íslenska ákvæðið. 

Í júní 2009 kom fram að íslensk stjórnvöld ættu í viðræðum við ESB um hvernig mætti samræma skuldbindingar Íslands gagnvart EES samningnum og væntanlegu nýju alþjóðlegu samkomulagi um loftslagsmál. Hugsanlegayrði það best gert með því að Ísland tæki á sig sameiginleg markmið með ESB-ríkjunum. Reyndar sagði: “Við höfum lagt þar áherslu á að leita leiða til þess að komast að samkomulagi við Evrópusambandið um að vera þátttakendur í markmiðum þess fram til 2020.” Um þetta leyti stóð fyrir dyrum leiðtogafundur loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna í Kaupmannahöfn og samningaviðræður um hvað tæki við af Kyoto bókuninni. 

Stefna stjórnvalda 2009 var nú í reynd að staða Íslands væri ekki sérstök heldur hin sama og hjá öðrum ríkjum. Ekki ætti að nýta sérstöðu landsins í orkumálum til að fá undanþágu. Þvert á móti kom fram sem fyrr sagði sú skoðun stjórnvalda að það væri bæði neikvæð stefna og óþörf og þá að því að virtist af því Íslands stæði svo vel í orkumálum. 

Stefnan var orðin sú að vegna sérstöðunnar þyrfti ekki sérlausn í stað þess sérstaðan leyfði slíka lausn og réttlætti hana.

Ennfremur var litið svo á að það að framlengja íslenska ákvæðið væri “slæmur kostur”. Það væri “vont að þurfa að byggja á undanþágum í alþjóðlegu kerfi, sérstaklega fyrir ríki sem hefur alla burði til að vera fyrirmyndarríki í loftslagsmálum.” Losun sem félli undir íslenska ákvæðið yrði “vonandi færð undir viðskiptakerfi Evrópusambandsins. Þar munu íslensk stóriðjufyrirtæki, bæði gömul og ný, taka á sig sömu skuldbindingar og fyrirtæki innan ESB.”

Þá gáfu stjórnvöld sér að það að óska eftir framlengingu á íslenska ákvæðinu “myndi vekja neikvæð viðbrögð og grafa undan stöðu Íslands” í viðræðunum á Kaupmannahafnarfundinum, en hvernig það mundi gerast var óútskýrt. Sama átti við þá fullyrðingu að “þegar leið að öðru skuldbindingartímabili (2013–2020) var ljóst að losun frá stóriðju myndi falla undir viðskiptakerfi ESB og að frekari undanþága fyrir stóriðju innan Kyoto-bókunarinnar yrði torsótt.” Einnig var gefið að enginn jarðvegur væri fyrir því að biðja um nýjar undanþágur þegar öll þróuð ríki tækju á sig niðurskurð, líka þau fáu ríki sem, eins og Ísland, fengu heimild til í Kyoto til að auka losun. 

Reyndar varð Kaupmannahafnarfundurinn árangurslaus einmitt af því að þróuð ríki neituðu með tilliti til samkeppnisstöðu að taka á sig samdrátt í losun nema þróunarríki gerðu það einnig. Í framhaldinu varð úr að Japan, Kanada, Nýja Sjáland og Rússland sögðu sig frá því að framlengja Kyoto bókunina fyrir sitt leyti, en það hafði augljóslega ekki áhrif á stefnu Íslands.

Ríkisstjórnin vann að því að Ísland sækti um aðild að Evrópusambandinu en umhverfisráðherra sagði í viðtali við Fréttablaðið 10. október 2009 að loftslagsstefnan sem mótuð hefði verið væri óháð aðildarumsókninni og aðild yfir höfuð. Og í sjálfu sér má segja að það virðist rétt en um leið ljóst að með aðild hefði Ísland auðvitað sjálfkrafa orðið þátttakandi í loftslagsstefnu ESB og viðskiptakerfi þess með losunarheimildir. 

Parísarsamningurinn um loftslagsmál 2015: Ísland valdi milli samstarfs við ESB eða að senda inn sjálfstætt markmið

Í innsendu landsmarkmiði Íslands vegna Parísarsamningsins um loftslagsmál 2015 var greint frá áformum um að taka þátt í sameiginlegu markmiði með ESB. Fram kom að íslenska samninganefndin hefði metið það svo að skynsamlegt væri að skoða möguleika á sameiginlegu markmiði með ríkjum ESB þar sem um 40% af losun Íslands félli undir viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir, skv. ákvæðum EES-samningsins. “Að öðrum kosti hefði Ísland þurft að senda inn sjálfstætt markmið varðandi skuldbindingar samkvæmt Parísarsamningnum um samdrátt í losun á tímabilinu 2021–2030 sem taka þarf til allrar losunar, þ.m.t. stóriðju.”

Í stefnumótuninni var því valið milli tveggja kosta; að vera með ESB eða senda inn sjálfstætt markmið. Að vera í samvinnu við ESB varð fyrir valinu. Þetta var áréttað í aðgerðaáætlun í loftslagsmálum 2018 þar sem bent var á að samninganefnd Íslands hefði komist að þeirri niðurstöðu að “áfram væri skynsamlegast fyrir Ísland að vera með í sameiginlegu markmiði Evrópuríkja.” Almenn og torskilin skýring var að þar með mætti “forðast misræmi í bókhaldi og markmiðum samkvæmt EES-reglum annars vegar og alþjóðasamningum hins vegar.” 

Jafnframt kom fram að stefnan sem tekin var hefði falið í sér að losun frá stóriðju yrði “á ábyrgð viðkomandi fyrirtækja og Evrópuríkjanna í heild undir hatti viðskiptakerfis ESB með losunarheimildir (ETS) en ekki á beinni ábyrgð íslenskra stjórnvalda.” Hvernig þetta fyrirkomulag væri betra en það sem fólst í íslenska ákvæðinu og undanþágu fyrir fyrirtækin var ekki útskýrt.

En eins og bent var á hér að framan gat þátttaka í viðskiptakerfi ESB ekki komið í staðinn fyrir íslenska ákvæðið um að losun frá stóriðju á Íslandi væri undanþegin ákvæðum alþjóðasamninga um samdrátt í losun. Nú var stóriðja á Íslandi ekki lengur sérstök, heldur vandi sem aðildin að viðskiptakerfi ESB leysti en með kostnaði fyrir fyrirtækin.

Kostir þess að taka aftur upp loftslagsstefnu byggða á sérstöðu Íslands

Þegar hætt var 2009 við áherslu á sérstöðu í loftslagsstefnunni virðist hafa verið horft fram hjá því að vegna hins háa hlutfalls endurnýjanlegrar orku í orkubúskapnum lenda Íslendingar miklu fyrr en flestir aðrir á þeim stað að verða að fara í afar dýrar aðgerðir eigi að minnka losun umtalsvert og þurfa að auki að kaupa losunarheimildir. 

Stærsti kosturinn við eigin stefnu byggða á sérstöðunni væri að losna úr þessari klemmu þannig að aðgerðir á Íslandi mundu bíða þar til önnur ríki nálguðust að minnsta kosti stöðu Íslands hvað varðar hlutfall endurnýjanlegrar orku. 

Nær allir erlendir ferðamenn sem til Íslands koma, eða 96%, eru jákvæðir gagnvart endurnýjanlegum orkugjöfum á Íslandi. Þetta sést í skoðanakönnun sem Gallup gerði fyrir Landsvirkjun. Þar af eru 80% mjög jákvæð en innan við 1% neikvæð.

97 prósent ferðamannanna koma vegna náttúru landsins, sem hlýtur að stafa frá jákvæðri ímynd þeirra a íslenskri náttúru. Þá gefa 67 % Íslandi einkunnina 9-10 fyrir frammistöðu í umhverfismálum og sjálfbærni samkvæmt skoðanakönnun sem ferðamálastofa lét gera.

Losun gróðurhúsalofttegunda á Íslandi er vissulega mikil á mann, en það stafar af því að Íslendingar framleiða mikið – ál og aðrar afurðir stóriðju, sem og sjávarvörur og reka túrisma í stórum stíl – og eru fáir. Þá kemur mikill meirihluti losunar á Íslandi eins og fyrr sagði frá framræstu votlendi, umhverfisspjöll sem má bæta með endurheimt og í hana ætti að ráðast óðháð öðru.

Þegar miðað er við þjóðartekjur og framleiðslu – það er losun miðað við það sem kallað er “Per unit of GDP” – sýna tölur Sameinuðu þjóðanna að Ísland er fremst í flokki ásamt Sviss, Svíþjóð, Írlandi og Danmörku. Þau ríki eru í efstu sætum með Íslandi fyrir tilstilli jarðgass og/eða kjarnorku en einnig að hluta vegna þess að vindorka á vaxandi hlut í rafmagnsframleiðslunni, einkum á Írlandi og í Danmörku.

Höfundur þessarar greinar var á sínum tíma fulltrúi forsætisráherra í samninganefnd um “íslenska ákvæðið” í Kyoto bókuninni og vitni að því að ekki var almenn eða hörð andstaða frá öðrum ríkjum við tillögu Íslands. 

Þó bar á áhyggjum örfárra af því að undanþága fyrir Íslandi yrði fordæmi fyrir aðra til að komast hjá skuldbindingum; fordæmi fyrir “aðra og stærri fiska” en Íslendinga eins og einn viðmælandi úr hópi suðurhafseyjaríkja orðaði það. 

Það bar helst á andstöðu Kanada við „íslenska ákvæðið“ sem réðist af hagsmunum og samkeppnisstöðu kanadísks áliðnaðar en ekki af efasemdum um grundvallaratriði í málstað Íslands. ESB hélt einnig uppi andófi og vildi skilyrða samþykkt íslenska ákvæðisins.

Málið leystist í aðalatriðum þannig að samþykkt ákvæðisins var háð því skilyrði að losun á Íslandi sem væri undanþegin Kyoto-bókuninni mætti ekki verða meiri en 1,6 milljónir tonna. Það var ekki vandamál, enda talan einkum byggð á íslenskum upplýsingum og útreikningum á losun vegna fyrirhugaðrar aukinnar álframleiðslu. Annað skilyrði var að Íslendingar stunduðu ekki viðskipti með losunarheimildir meðan ákvæðið væri í gildi og loks náði undanþágan einungis til losunar á koltvísýringi en ekki öðrum gróðurhúsalofttegundum. 

Þessi saga bendir til að ekki sé ástæða til að ætla annað en að Ísland fengi hljómgrunn fyrir loftslagsstefnu sem hvíldi á skýrri sérstöðu þess.

Jafnframt er ljóst að lykilspurning er að hve miklu leyti ESB geti tekið tillit til sérstöðu Íslands og fallist á undanþágu fyrir það. Í henni fælist eins og fyrr sagði að Ísland færi miklu hægar fram en ESB ríkin í aðgerðum til að minnka losun gróðurhúsalofttegunda og þar til ríki sambandsins hefðu að minnsta kosti nálgast sama hlutfall endurnýjanlegrar orku og á við íslenskan orkubúskap. 

En náið og víðtækt samstarfið sem á sér stað í ESB hvílir eðlilega ekki á sérstöðu og undanþágum heldur fyrst og síðast á meginreglum sem lúta að samþættingu og einsleitni. Þá á samstarf Íslands við ESB í loftslagsmálum ekki eingöngu við sameiginleg markmið varðandi losun heldur og sameiginlegt viðskiptakerfi með losunarheimildir. 

Af þessum ástæðum – ekki endilega af því að skilning skorti á sérstöðunni – má ætla að erfitt reyndist að fá viðurkenningu á sérstöðu Íslands í samstarfinu við ESB í loftslagsmálum.

Er tímapressa í málinu?

Þótt samstarfsríki Íslands í ESB standi sig almennt skár en önnur í loftslagsmálum er frammistaða þeirra þrátt fyrir það “ófullnægjandi” að áliti aðila eins og hugveitunnar Climate Action Tracker. Þessi einkunn felur í sér að veröldin mundi hitna um 2-3 gráður á öldinni en ekki vel innan við 2 gráður stæðu önnur ríki sig í loftslagsmálum með sama hætti og ESB. 

Það er því alls ekki ljóst og reyndar frekar ólíklegt að ESB nái yfirlýstum markmiðum um minni losun, hvað þá kolefnishlutleysi.

Þannig kemur hugsanlega ekki að því að slitni upp úr samstarfi Íslands og ríkja ESB í loftslagsmálum einfaldlega vegna þess að þau muni gefast upp við að ná settum markmiðum. Undanþága fyrir Ísland væri aukaatriði.

Mestar líkur eru þó á að ríki ESB næðu ekki samkomulagi um annað en halda stefnunni til streitu jafnvel þótt ljóst væri í að markmið hennar næðust ekki – í það minnsta alls ekki á tilsettum tíma.

Allt bendir því til að Ísland þurfi að fá áðurnefnda undanþágu  – fá að fara fram miklu hægar en samstarfsríkin en hætta samstarfinu ella.

Að fá svigrúm með eigin stefnu í krafti sérstöðu

Það er auðvitað svo að langflest ríki heims hafa eigin loftslagsstefnu, það er að segja önnur en þau sem eru í ESB eða í samstarfi við það í loftslagsmálum líkt og Ísland og Noregur. 

Parísarsamkomulag Sameinuðu þjóðanna frá 2015 um loftslagsmál er ekki bindandi að öðru leyti en því að segja má að aðildarríkin þurfa að hafa markmið í loftslagsmálum og veita upplýsingar um stöðu mála í eigin ranni.

Þegar hætt var 2009 við áherslu Íslands á sérstöðu í loftslagsstefnunni virðist hafa verið horft fram hjá þeirri afleiðingu sérstöðunnar að Íslendingar lenda miklu fyrr en aðrir á þeim stað að verða að fara í afar dýrar aðgerðir eigi að minnka losun umtalsvert og meiri kostnað en önnur ríki. Stærsti kosturinn við eigin stefnu væri sem fyrr sagði að losna úr þessari klemmu.

Með eigin stefnu gæfist ennfremur svigrúm til að láta reyna á þann möguleika að fá sérstöðu landsins í orkumálum viðurkennda í tengslum við alþjóðsamninga um loftslagsmál. Engin áþreifanleg ástæða er, eins og fyrr sagði, til að ætla að það gengi ekki. Andstaða gegn því hlyti að teljast óbilgjörn í ljósi þess hve hlutfall endurnýjanlegrar orku er hátt á Íslandi og miklu hærra en víðast annarsstaðar. Líklegt er að mörg ríki hefðu skilning á því að það þrengir mjög möguleika til að minnka enn frekar losun gróðurhúsalofttegunda nema með með miklum tilkostnaði umfram aðra. 

Þá er það auðvitað svo að það þyrfti ekki stuðning annarra ríkja til þess að fullvalda ríkið Ísland hefði eins og önnur ríki eigin stefnu í loftslagsmálum.

Eigin stefna Íslands mundi væntanlega hafa í för með sér meira svigrúm en nú er til að telja fram ávinning af endurheimt votlendis. Af því Ísland hefur sameiginleg markmið í loftslagsmálum með ESB og einnig sameiginlegt viðskiptakerfi með losunarheimildir fylgir Ísland reglum ESB sem lúta að losun frá votlendi og endurheimt þess.Í regluverki ESB er þegar háð ýmsum skilyrðum að hve miklu leyti aðgerðir varðandi landnotkun mega telja uppí skuldbindingar um samdrátt í losun. 

Á hinn bóginn er ólíklegt að eigin stefna geri kleift að telja miklu meiri ávinning en ella upp í losunarmarkmið Íslands af endurheimt votlendis. Það væri vart trúverðugt. En eigin stefna gæti skilað meiru en samflotið með ESB og á það mundi einfaldlega reyna. 

Stóriðjan mundi ekki þurfa að kaupa losunarheimildir nema íslensk stjórnvöld ákvæðu það. 

Ísland mundi einnig ákveða sjálft hvort flugfélög og skipafélög ættu að kaupa heimildir og þá að hvaða marki. Samtals er um marga milljarða króna að ræða á ári sem leggjast á íslensk fyrirtæki og almenning. Auðvitað kæmi til greina að leggja á slíka skatta en þá með sjálfstæðri ákvörðun sem tæki tilliti til áhrifa á samkeppnisstöðu og landfræðilegrar sérstöðu Íslands.

Niðurstaða

Rík sérstaða Íslands hvað varðar hátt hlutfall endurnýjanlegrar orku veldur því að svigrúm til að minnka frekar losun gróðurhúsalofttegunda er þröngt. 

Á hinn bóginn veitir sérstaðan tækifæri til að taka upp trúverðuga stefnu sem taki tillit til þess að hlutfall endunýjanlegrar orku er miklu hærra á Íslandi en í öðrum ríkjum. 

Framan af hvíldi loftslagsstefna Íslands á sérstöðu landsins og kröfu um undanþágu í alþjóðasamningum í krafti hennar. Það gat af sér “íslenska ákvæðið” í Kyoto bókuninni sem fól í sér að losun frá stóriðju á Íslandi var undanþegin skuldbindingum sem bókunin fól í sér um minni losun gróðurhúsalofttegunda. 

En 2009 var horfið frá þessari stefnu – ákveðið að sérstaða í orkumálum réttlætti ekki undanþágu heldur skyldi þvert á móti byggja á þeirri forsendu að vegna sérstöðunnar þyrfti ekki undanþágu. Jafnframt var ákveðið að hefja samstarf við ESB um markmið í loftslagsmálum og hefja þátttöku í viðskiptakerfi þess með losunarheimildir.

Þegar kom að Parísarsamningnum 2015 var samvinna við ESB áfram valin fram yfir þann möguleika að Ísland tæki upp eigin loftslagsstefnu.

Samstarfið við ESB í loftslagsmálum og núverandi loftslagsstefna Íslands átti þannig rætur í því að stefnunni var kúvent – en án þess að aðstæður hefðu breyst í orkumálum á Íslandi. 

Þær voru auðvitað áfram sömu og áður og gerólíkar því sem var hjá ESB. Þannig virðist hafa verið horft fram hjá því að samstarfið sem var valið væri á skjön við þá meginreglu í alþjóðasamstarfi að það byggi á sameiginlegum hagsmunum og forsendum.

Jafnframt virðist hafa verið horft fram hjá því að sakir þess hve hlutfall endurnýjanlegrar orku er hátt  á Íslandi er það á þeim stað í loftslagsmálum að eiga aðallega eftir dýra kosti til að minnka losun og miklu dýrari en evrópsku samstarfsríkin – auk þess að þurfa að kaupa losunarheimildir í síauknum mæli.

Gera verður ráð fyrir vegna meginreglna í starfsemi ESB að ekki yrði unnt að ná samkomulagi við það um að vegna sérstöðu í orkumálum mundi Ísland hægja verulega á aðgerðum til að minnka losun og þyrfti ekki að kaupa losunarheimildir til að ná markmiðum. 

Þannig eru líkur á að þegar fram í sækir fjari undan samstarfinu og að Ísland taki upp eigin stefnu byggða á sérstöðu þess. 

Með því að taka upp eigin stefnu mundi Ísland fá svigrúm til að láta loftslagsstefnuna taka aðallega mið af íslenskum aðstæðum. 

Það tókst á sínum tíma með þeim árangri að “íslenska ákvæðið” – náðist fram í Kyoto bókuninni. Ekki er ástæða til að ætla annað en að Ísland fengi hljómgrunn fyrir loftslagsstefnu sem hvíldi á skýrri sérstöðu þess í orkumálum.

Flest bendir til þess að Ísland hverfi aftur til áherslu á eigin stefnu sem byggi á sérstöðu landsins í og kröfu um svigrúm í krafti hennar – í stað þess að íslenskur almennningur og fyrirtæki taki í grunninn á sig sama kostnað og aðrir óháð aðstæðum á Íslandi og árangri við beislun hreinnar og endurnýjanlegrar orku.

Hyggja þarf að loftslagsstefnunni í þessu ljósi og svara því hvaða áhrif það hefur og afleiðingar fyrir hana að Ísland er á allt öðrum stað en flest önnur ríki í orkumálum.

Heimildir

Stutta svarið við spurningunni er Nei, þótt rússneski herinn hafi að undanförnu náð takmörkuðu frumkvæði í stríðinu.

Það breytir því ekki að Úkræna er í þröngri stöðu. 

Á hinn bóginn hefur stríðið frá upphafi leitt í ljós grundvallar veikleika í rússneska hernum og hann hefur orðið fyrir miklu manntjóni og tapað gríðarlegum fjölda hergagna.

Bandaríkin og önnur NATO ríki geta, ef viji er til þess, snúið taflinu við á allra næstu árum með því að láta Úkrænu fá nóg af vopnum og annan nauðsynlegan stuðning – í krafti yfirburða þessara ríkja yfir Rússland. 

Hinn 8. janúar síðastliðinn talaði ég á fundi hjá Rotary Reykjavík miðborg um Úkrænustríðið og átök Hamaz og Ísraelshers á Gaza ströndinni. Eftirfarandi er í aðalatriðum það sem ég benti á varðandi stríðið í Úkrænu:

Úkrænumenn hafa ekki hernaðargetu til að reka innrásarher Rússa af höndum sér. Misheppnuð gagnsókn Úkrænuhers síðastliðið sumar bendir til að Úkrænuher verði að hafa mun meiri slagkraft en hann hefur haft hingað til. Honum þarf að berast mun meira en áður af hergögnum af flestu tagi frá Vesturlöndum og liðsmenn hans þurfa betri og lengri þjálfun en þeir hafa hlotið. Úkrænuher þarf með öðrum orðum tíma til að byggja sig upp og eiga möguleika á að sækja og sigra í stríðinu.

Hernaðarlegur stuðningur Evrópuríkja hefur verið of lítill og borist of hægt. Stuðningur Bandaríkjanna hefur skipt sköpum. Það stefnir í að hann haldi áfram á þessu ári en er óviss þegar fram í sækir vegna bandarískra stjórnmála – einkum þing og forsetakosninga í haust.

Rússar eru ekki í sterkri stöðu í stríðinu til skemmri tíma litið. Hrakför rússneska hersins í Úkrænu og á Svartahafi heldur í grunninn áfram. 

Það sem hefur breyst Rússum í vil í stríðinu er að öflugar varnarlínur þeirra hafa komið til sögu og torvelda möguleika Úkrænuhers til að sækja á vígvellinum. 

Rússar eru og þrátt fyrir allt í þeirri stöðu að hafa lagt undir sig milli 15 og 20 prósent af Úkrænu í innrásinni fyrir tæpum tveimur árum – á Krímskaga og í suður og austurhluta landsins. 

Til lengri tíma litið njóta þeir þess ennfremur að vera miklu fjölmennari þjóð en Úkrænumenn og hafa miklu stærra hagkerfi og hergagnaiðnað. 

En þeir þættir duga ekki einir sér. Eftir sem áður eru til staðar þeir alvarlegu veikleikar hjá rússneska hernum sem stríðið hefur leitt í ljós og lúta að forystu hans, skipulagi, þjálfun, aðflutningum og búnaði. Sá mikilvægi hluti hersins sem líta mátti á sem fastaher og atvinnuher virðist að miklu leyti úr leik; flestir liðsmanna hans fallnir eða særðir. Og áfram má gera ráð fyrir að landlæg spilling og vanhæfni sem af henni leiðir hái hernum og hergagnaframleiðslunni. 

Rússar eiga ekki – að minnsta kosti ekki á næstu árum – möguleika á sigri í þeim skilningi að ná upphaflegum markmiðum hvað landvinninga varðar, hvað þá leggja Úkrænustjórn að velli með hertöku höfuðborgarinnar. Það tókst þeim ekki, eins og frægt er, á fyrstu vikum innrásarinnar og urðu frá að hverfa.

En dragist stríðið á langinn án nauðsynlegs stuðnings Bandaríkjanna og annarra NATO ríkja er hætta á að Úkrænu bíði með tímanum að verða almennt afar veikburða ríki og að auki með verulegan hluta landsins áfram í höndum innrásarhersins og innlendra leppa Rússa. 

Aðild Úkrænu að ESB og NATO yrði endanlega úr sögunni. Úkræna sæti í grunninn föst á rússnesku áhrifasvæði.

Í Rússlandi yrði slík niðurstaða álitin fela í sér sigur. Að koma í veg fyrir aðild Úkrænu að NATO og ESB er eitt helsta markmið Rússa.

En að ná þeim árangri væri ekki nóg því hann mundi ekki styrkja Rússland til að verða stórveldi á pari við Vesturlönd. Að því hefur verið stefnt um langa hríð – bæði í Sovétríkjunum sálugu og á tímum rússneska keisaradæmsins. Það hefur auðvitað ekki náðst en virðist útilokað í huga Kremlverja gengi Úkræna þeim úr greipum.

Enginn grundvöllur virðist fyrir friðarsamningum. Úkrænustjórn þvertekur fyrir að kaupa frið með því að gefa eftir landssvæði sem Rússar hertóku í innrásinni 2022. Ekkert bendir til að breytinga sé að vænta á stefnu Rússlands gagnvart Úkrænu. 

Bandarískir fjölmiðlar fullyrða að innan Biden stjórnarinnar megi finna þá skoðun að samingaviðræður um frið séu eina færa leiðin fyrir Úkrænu. Stuðningur Bandaríkjanna við hana hljóti að snúast um að reyna að tryggja samningsstöðu hennar gagnvart Rússum í friðarviðræðum.

Donald Trump, væntanlegt forsetaefni repúblikana, telur sig geta beitt bæði Úkrænu og Rússland þeim þrýstingi að leiði hratt til friðarsamninga.

Í báðum tilvikum yrðu Úkrænumenn að láta af hendi land til Rússa.

Tveir kostir virðast uppi:  

Annarsvegar langvarandi átök sem leiði til þess með tímanum að Rússland nái undirtökum í Úkrænu sem verði hluti af áhrifasvæði Rússa.

Hins vegar að Úkrænumenn reki Rússa af höndum sér á næstu árum með auknum stuðningi Bandaríkjanna og annarra NATO ríkja.

Meðfylgjandi er krækja á grein á netsíðu tímaritsins Foreign Policy. Titill hennar er Europe’s Northern Flank Is More Stable Than You Think (https://foreignpolicy.com/2023/07/28/arctic-nato-russia-china-finland-sweden-norway-northern-europe-defense-security-geopolitics-energy/) Greinin er eftir tvo sérfræðinga hjá “rannsóknastofnun varnarmála í Noregi” (Institutt for forsvarsstudier).

Foreign Policy er þekkt tímarit um alþjóðamál. Í umræddri grein fara höfundar yfir helstu áhrifaþætti í þróun öryggismála á norðurslóðum. Inntak greinarinnar er að á “norðurvæng” Evrópu og norðurslóðum ríki stöðugleiki í öryggismálum og ólíklegt, í náinni framtíð að minnsta kosti, að það breytist. 

Þessi niðurstaða er í aðalatriðum í samræmi við það, sem komið hefur fram um norðurslóðir í greinum á þessari vefsíðu á undanförnum árum, þar á meðal eftir innrás Rússa í Úkrænu í febrúar 2022. Norðurslóðir eru lágspennusvæði, eins og það er kallað. Sú hefur í aðalatríðum verið staða mála um langa hríð og þar hefur ekki gætt aukinnar spennu eða aukinna hernaðarlegra umsvifa vegna Úkrænustríðsins.

Sunnar – á svæðum í nágrenni Íslands – bendir flest til að rússnesk hernaðarumsvif séu áfram mjög lítil. Rússnesk herflugvél kom síðast í námunda við landið sumarið 2020. Rússneskur tundurspillir sást þar 2021 en þá höfðu rússnesk herskip vart komið þangað svo áratugum skipti. Loks virðast ferðir rússneskra kafbáta áfram mjög strjálar um svæði nálægt Íslandi. Það sést meðal annars af því að bandarískar eftirlitsflugvélar af gerðinni Boeing P-8 Poseidon fara, eins og undanfarin tvö ár, tíðar eftirlitsferðir frá Keflavíkurflugvelli til Eystrasalts fremur en stunda þær aðallega yfir Norður-Atlantshafi. Um allar þessar vísbendingar um hernaðarlegan stöðugleika á svæðum í námunda við Ísland var síðast fjallað hér á vefsíðunni í byrjun þessa árs (“Sinna íslensk stjórnvöld ekki sem skyldi öryggis- og varnarmálum?”, 4. janúar 2023.).

Að öryggismál séu í aðalatriðum í föstum skorðum á norðurslóðum hefur einkennt stöðu mála þar um áratuga skeið frá í kalda stríðinu. 

Norðurslóðir hafa fyrst og síðast strategíska þýðingu í hernaðarlegu tilliti. Hún tengist annarsvegar kjarnorkujafnvæginu, og hinsvegar möguleika á stríði milli NATO og Rússlands sem brytist út á meginlandi Evrópu. Átök á meginlandinu mundu ná til norðurslóða.

Kjarnorkujafnvægið veldur stöðugleika á svæðinu, sem hefur verið hvorugum í hag að raska – síst Rússlandi. Kjarnorkuvopn lúta að tilvistarhagsmunum og eru til að verja þá. Kjarnorkuvopn Rússlands þess fela ennfremur í sér að þeirra vegna getur það talist stórveldi í hernaðarlegum skilningi og þau skipta enn meira máli en áður að þessu leyti í kjölfar Úkrænustríðsins. Norðurslóðir hafa sérstaka þýðingu í því efni.

Langmikilvægasti eini hernaðarlegi þátturinn á norðurslóðum lýtur að grundvallarhagsmunum Rússlands. Hann felst í því að stór hluti langdrægra kjarnorkuvopna þess er á norðurslóðum – nánar tiltekið í Barentshafi og Íshafi. Eldflaugakafbátar rússneska Norðurflotans bera þessi vopn, sem eru í senn nýjustu og öruggustu kjarnavopn Rússlands. Þegar byrjað var um 2010 að endurreisa rússneska herinn eftir mikla hrörnun hans í kjölfar kalda stríðsins hlutu forgang þessi vopn og kafbátarnir sem bera þau.

Meginbreytingin á stöðunni á norðurslóðum í kjölfar innrásar Rússa í Úkrænu felst í aðild Finnlands og Svíþjóðar að NATO. En hún eflir hernaðargetu og fælingarmátt bandalagsins á norðurslóðum og eykur þannig stöðugleika á svæðinu eins og höfundar umræddrar greinar í Foreign Policy benda á. 

Í lok greinarinnar benda höfundarnir á tvennt sem gæti hróflað við stöðugleika á norðurslóðum. Annar þátturinn lýtur að því að “endurrísandi” (resurgent) Rússland sækti í sig veðrið meðal annars í skjóli þess að Bandaríkin yrðu upptekin af Kína og hugsanlegum ófriði í austur Asíu á kostnað tengsla þeirra við NATO og öryggi í Evrópu.

En svo er komið – og höfundar greinarinnar í Foreign Policy taka undir það – að Rússum mundi reynast örðugt að öðlast þá burði að fæli í sér alvarlega hernaðarleg ógn við Evrópu utan Úkrænu.

Fyrir liggur að mörg ár, jafnvel áratugi, mun taka að bæta tjónið sem rússneski landherinn hefur orðið fyrir í stríðinu í Úkrænu. Jafnframt þarf að laga alvarlega veikleika sem stríðið hefur leitt í ljós og lúta að búnaði, flutningagetu, þjálfun og stjórnun hersins. Einnig hefur birst vandi Rússlandshers vegna landlægrar spillingar í Rússlandi og systur hennar vanhæfninnar. Þá býr þjóðarbúskapur Rússa við ýmsa alvarlega veikleika til viðbótar þeim sem stafa af refsiaðgerðum Vesturlanda vegna Úkrænustríðsins og hann er lítill í samanburði við efnahag vesturlanda. Þjóðarbúskapur Rússlands er til dæmis á við hagkerfi Kanada að stærð þótt íbúar Rússlands séu tæplega 150 milljónir og því næstum fjórum sinnum fleiri en Kanadamenn.

Veikleikarnir sem Úkrænustríðið hefur leitt í ljós, ná auðvitað til annarra deilda Rússlandshers en landhersins. Flugherinn hefur haft sig lítið í frammi í Úkrænustríðinu og á greinilega við ýmsa veikleika að etja, sem lúta meðal annars að þjálfun og virðast koma í veg fyrir að hann geti tekið þátt í samræmdum aðgerðum með landhernum. Þá hefur flugherinn enn ekki ráðist gegn herflutningum til Úkrænuhers frá Póllandi. Þaðan berast vestræn hergögn sem skipta öllu fyrir Úkrænumenn en rússneski flugherinn hefur greinilega ekki burði til að stöðva flutningana. Svartahafsflotinn hefur haldið sig til hlés að mestu eftir apríl 2022 þegar Úkrænumenn, sem eiga ekki flota, sökktu með flugskeytum beitiskipinu Moskvu sem var flaggskip Svartahafsflotans og sérstaklega útbúið til loftvarna. Samt fór sem fór gegn loftárás Úkrænumanna og nýlega stórlöskuðu þeir rússneskt landgönguskip með dróna.

Í Úkrænustríðinu hefur rússneski herinn enn ekki tekist á hendur – í neinum mæli sem máli skipti  – svonefndar samræmdar aðgerðir (combined operations) fótgönguliðs, stórskotaliðs, brynvagna, skriðdreka og flughers. Það er grundvallarveikleiki sem bendir til að rússneski herinn sé að segja má ekki nútímaher. 

Hinn þátturinn sem höfundar Foreign Policy greinarinnar telja að gæti leitt til óstöðugleika á norðurslóðum væri ef Kína yrði herveldi þar í kjölfar þess meðal annars segja þeir að Rússland hefði veikst vegna Úkrænustríðsins og því orðið miklu háðara Kína en áður.  Niðurstaðan er hins vegar að Kína verði vart herveldi á norðurslóðum í náinni framtíð. Það er vafalítið rétt.

Í greinum hér á vefsíðunni hefur verið bent á að stefndi ákveðið í opnun Norður-Íshafs af völdum hlýnunar Jarðar mundi alþjóðapólitískur og hernaðarlegur aðdragandi þess á norðurslóðum að líkindum hefjast á næstu 10-20 árum. Hann mundi litast mjög af samkeppni Kína og Bandaríkjanna, sem þegar er hafin á heimsvísu og verður að líkindum ráðandi þáttur alþjóðamála á öldinni. Jafnframt sé ljóst að með Úkrænustríðinu hafi samvinna Rússa og Kínverja orðið enn nánari en var, sameiginlegir hagsmunir þeirra og sýn á veröldina enn ljósari en fyrr, og Rússland miklu háðara Kína en áður. Líkur fari þannig vaxandi á að samvinna þeirra nái til norðurslóða og að Kína geri sig hernaðarlega gildandi þar þegar kemur lengra fram á öldina .

Niðurstöður leiðtogafundar NATO í Vilnius, höfuðborg Litháhens, 11.-12. júlí síðastliðinn voru eftir almennum væntingum hvað Úkrænu varðaði. Úkrænu var ekki boðin aðild að bandalaginu og það stóð ekki til enda eru forsendur fyrir aðild landsins óuppfylltar.  Áður en til hennar getur komið verður stríðið þar að taka enda og varanleg lausn að finnast. Að auki verður Úkræna að uppfylla skilyrði, sem lúta að innri þáttum; reyndar  innri veikleikum, sem meðal annars eiga við spillingu í landinu og réttarríkið. 

Annað stórmál í niðurstöðum NATO í Vilnius er eftirtektarvert. Það lýtur að gagnrýninni og harðnandi afstöðu NATO til Kína. Hún hefur mótast á leiðtogafundum bandalagsins undanfarin ár og tekur mið af því lykilatriði í þróun alþjóðamála,sem felst í samkeppni Bandaríkjanna og Kína á Asíu-Kyrrahafssvæðinu og á heimsvísu. Þá hefur stuðningur Kínastjórnar við hernað Rússa gegn Úkrænu hert afstöðu Kanada og Evrópuríkja NATO til Kína. 

Afstaða NATO til Kína er efni þessarar greinar sem og sú stefna Íslands gagnvart Kína, sem felst í yfirlýsingum leiðtogafunda bandalagsins. Í ljós kemurað afstaða Íslands gagnvart Kína hefur breyst frá því að taka að langmestu leyti til mannréttindamála. Í yfirlýsingum NATO tekur Ísland undir margvíslega gagnrýni á Kína og framgöngu þess á alþjóðavettvangi og undir sjónarmið Bandaríkjanna í samkeppni þeirra við Kína. 

Það er eftirtektarvert en kemur ekki á óvart. Eftir því sem samkeppni  Bandaríkjanna og Kína harðnar og verður æ fyrirferðarmeiri á alþjóðavettvangi mun Ísland – eins og mörg önnur ríki – í vaxandi mæli þurfa að taka afstöðu til hennar bæði almennt og varðandi einstök mál. 

Stefnumótunin gegn Kína á vettvangi NATO undanfarin ár fellur í aðalatriðum að íslenskri utanríkisstefnu, sögu hennar og forsendum, sem og að hugmyndafræði og sýn íslenskra stjórnvalda á alþjóðamál. 

Jafnframt hefur Ísland líkt og mörg önnur ríki verulegra viðskiptahagsmuna að gæta í samskiptunum við Kína. Þegar fram í sækir mun það að líkindum ásamt harðnandi samkeppni Kína og Bandaríkjann hafa í för með sér að upp komi flækjur og hagsmunárekstrar í utanríkismálum Íslands.

Loks eru líkur á samkeppnin eigi á næstu áratugum eftir að snerta Ísland enn frekar þegar hún nær til norðurslóða – þar á meðal á hernaðarsviði.

Samkeppni Kína og Bandaríkjanna stafar af þeirri grundvallarbreytingu sem orðið hefur á strúktúr – eða uppbyggingu – alþjóðakerfisins og felst í því að Kína hefur orðið það stórveldi og sú áskorun gegn ráðandi stöðu Bandaríkjanna sem raun ber vitni. Í strúktúr felst einn öflugasti drifkraftur alþjóðamála og breytingin sem orðin er á honum mun skila sér um allt alþjóðakerfið og hafa á endanum áhrif á stefnu allra ríkja.

Kanada og Evrópuríki NATO eru ekki beinir þátttakendur í samkeppni Kína og Bandaríkjanna en styðja Bandaríkin í grundvallaratriðum. Sá stuðningur skiptir máli því samkeppnin snýst ekki bara um yfirráð í austur Asíu heldur og um undirtök í alþjóðakerfinu, um alþjóðaviðskipti og um samkeppni á sviði vísinda og hátækni. 

Samkeppnin snertir og náið gerólíka sýn aðila hvað varðar alþjóðamál, stjórnarfar og mannréttindi. Þá hefur innrás Rússa í Úkrænu og beinn og óbeinn stuðningur Kína við hana hert á gagnrýni Kanada og Evrópuríkja NATO á Kína og aukið stuðning þessara aðila við Bandaríkin.

NATO og Kína

Það var í desember 2019 að NATO tók fyrst afstöðu til Kína í yfirlýsingu leiðtogafundar. Þar sagði að stefna Kína á alþjóðavettvangi og vaxandi áhrif þess fælu í sér tækifæri en einnig áskorun sem bandalagsríkin þyrftu að taka sameiginlega afstöðu til.

Að NATO tók þessa afstöðu 2019 var rakið til þrýstings frá bandarískum stjórnvöldum einkum Trump stjórninni. Þá var stefna og framganga Kína á alþjóðavettvangi og í mannréttindamálum orðin með þeim hætti að rök Bandaríkjastjórnar fyrir nauðsyn þess að NATO léti í sér heyra fengu aukinn hljómgrunn.

Á leiðtogafundi í Brussel í júni 2021var mjög hert á afstöðunni til Kína og henni gerð miklu ítarlegri skil en í yfirlýsingu leiðtoganna 2019. Nú sagði meðal annars að “yfirlýst metnaðarmál (stated ambitions) og ágeng (assertive) hegðun” Kína fælu í sér áskorun gegn “lögum og reglu í alþjóðkerfinu” (rules based international order). Einnig var lýst áhyggjum af “nauðungarstefnu” (coercive policies) Kína, uppbyggingu á kjarnorkuherstyrk þess, nútímavæðingu hersins, hernaðarsamvinnu Kína og Rússlands sem og af almennum skorti á gagnsæi í stefnu Kína og “upplýsingafölsun” (disinformation) af þess hálfu. 

Grunnurinn að sameiginlegri afstöðu NATO ríkjanna var því lagður fyrir innrás Rússa í Úkrænu í febrúar 2022 og áður en í ljós kom að Kína fordæmdi ekki hernaðinn gegn Úkrænu heldur studdi Rússa beint og óbeint. Það bendir til að stefnumótun bandalagsins ráðist mjög af því lykilatriði alþjóðamála, sem felst í samkeppni Bandaríkjanna og Kína á Asíu-Kyrrahafssvæðinu og á heimsvísu. Úkrænustríðið hefur bæst við og hert á gagnrýni á Kína.

Í yfirlýsingu leiðtogafundar NATO í Madrid 2022, sem var haldinn í kjölfar innrásar Rússa í Úkrænu, var fjallað um Kína í grunnninn með svipuðum hætti og 2021. Jafnframt var í sérstöku stefnuskjali sem leiðtogarnir samþykktu um strategískar áherslur NATO til lengri tíma (Strategic Concept) – fjallað ítarlega og á gagnrýnan hátt um Kína og bent á áskoranir sem NATO stæði frammi fyrir vegna stefnu þess og framkomu.

Í stefnuskjalinu sagði að bandalagsríkin væru á einu máli um að stefna Kína fæli í sér “áskoranir gegn hagsmunum, öryggi og gildum” þeirra. Ennfremur sagði að Kína notaði “ýmis pólitísk, efnahagsleg og hernaðarleg tæki til að stækka fótspor (footprint) sitt í veröldinni og sýna vald sitt, en stefnan er jafnframt ógagnsæ hvað varðar fyrirætlanir og hernaðaruppbyggingu. Illgjörnum (malicious) fjölþátta aðgerðum Kína og aðgerðum þess gegn netöryggi er ásamt óvæginni orðræðu og upplýsingafölsun beint gegn aðildarríkjum NATO og skaða öryggi bandalagsins”.

Ásælni Kína á alþjóðavettvangi í efnahagslegum og tæknilegum efnum var gagnrýnd sem og viðleitni þess til að ná yfirráðum yfir mikilvægum hráefnum, innviðum og aðfangakeðjum. Kína “notaði efnahagsleg ítök sín til að skapa sér strategísk yfirráðasvæði og efla áhrif sín” og legði sig “fram um að grafa undan þeim grundvelli alþjóðakerfisins sem felst í lögum og reglu. Vaxandi félagsskapur Kína og Rússlands um að grafa undan alþjóðakerfi byggðu á lögum og reglum gengi gegn gildum bandalagsríkjanna og hagsmunum. 

Fram kom að NATO væri áfram “opið fyrir uppbyggileg samskipti” við Kína en jafnframt sagði að bandalagsríkin mundu “vinna sameiginlega að því með ábyrgum hætti að fást við kerfisbundnar áskoranir sem stöfuðu af Kína gegn öryggi Evró-Atlantshafssvæðisins…” Þau byggju sig undir að “vernda sig gegn þvingunartaktík (coercive tactics) Kína og viðleitni þess til að kljúfa bandalagið. Bandalagsríkin “munu standa vörð um sameiginleg gildi og þann grundvöll alþjóðakerfisins sem byggir á lögum og reglu…”

Í yfirlýsingu Vilnius fundarins í júlí síðastliðinn var mjög svipað orðalag um Kína og var í yfirlýsingu og stefnuskjali leiðtoga NATO á fundi þeirra í Madrid í júní 2022. 

Viðbrögð kínverskra stjórnvalda við Vilniusyfirlýsingunni voru að hún bæri merki “kaldastríðshugsunarháttar og hugmyndafræðilegar slagsíðu (bias)”, grundvallarstaðreyndir væru virtar að vettugi, rangfærslur viðhafðar um stefnu Kína og með yfirlýsingunni væri “vísvitandi verið að sverta Kína.” 

Loks hefur fylgt stefnumótun NATO gagnvart Kína að bandalagið hefur þróað samvinnu við ríki á Asíu-Kyrrahafssvæðinu. Til leiðtogafundar þess í Madrid 2022 var boðið forseta Suður Kóreu, forsætisráðherra Japans, forsætisráðherra Ástralíu og forsætisráðherra Nýja Sjálands. Leiðtogum þessara ríkja var einnig boðið að á fundinum í Vilnius. 

Kína og Ísland

Sem fyrr sagði stafar samkeppni Bandaríkjanna og Kína af grundvallarbreytingu á strúktúr eða uppbyggingu alþjóðakerfisins í kjölfar þess að Kína varð það stórveldi sem við blasir. Það hefur nú þegar orðið keppinautur Bandaríkjanna á nálægt jafningjagrundvelli að ýmsu leyti. Samkeppnin á að líkindum eftir að harðna, verða enn fyrirferðarmeiri í alþjóðakerfinu en þegar er orðið og hafa á endanum áhrif á stefnu allra ríkja í því. 

Í yfirlýsingum NATO felst að afstaða Íslands gagnvart Kína hefur breyst samanborið við fyrri stefnu íslenskra stjórnvalda í garð Kína, sem var gagnrýnin en laut að mestu leyti að mannréttindum. Í því efni var sjónum beint sérstaklega að kúgun og harðýðgi kínverskra stjórnvalda gegn Úígúrum en einnig lýst yfir áhyggjum af mannréttindum í Tíbet og af þróun mannréttinda í Hong Kong. Ísland átti hlut að yfirlýsingum hóps ríkja í þriðju nefnd allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna um sömu mál. 

Á vettvangi NATO hefur Ísland hins vegar á undanförnum árum tekið almenna afstöðu gegn stefnu Kína í alþjóðamálum og tekið undir stefnu Bandaríkjanna í samkeppni þeirra við Kína. 

Þessi afstaða fellur að utanríkisstefnu Íslands, lykilforsendum hennar og sögu, að þeirri hugmyndafræði sem Íslendingar aðhyllast og að sýn íslenskra stjórnvalda á alþjóðamál og á stjórnarfar og mannréttindi í Kína. Auk almennrar gagnrýni á Kína hafa íslensk stjórnvöld skrifað upp á að NATO þurfi að bregðast við stefnu Kína til verjast áskorun af þess hálfu gegn hagsmunum, gildum og öryggi bandalagsríkjanna. 

En hvert verður framhaldið? 

ESB og helstu aðildarríki þess hafa mikla fjárhagslega hagsmuni í samskiptum við Kína og reyna enn af þeim sökum – og skiljanlega – að fara bil beggja í samkeppni Kína og Bandaríkjanna. Þannig eiga Frakkland og Þýskaland í miklum viðskiptum við Kína vegna útflutnings þangað, vegna innflutnings þaðan – þar á meðal á mikilvægum sjaldgæfum málum – og fyrirtæki frá þessum Evrópuríkjum eiga miklar fjárfestingar í Kína sem skila þeim verulegum tekjum. 

Líkur eru þó á að Kanada og Evrópuríki NATO styðji í aðalatriðum Bandaríkin áfram í samkeppninni við Kína. Sameiginlegir öryggishagsmunir eru skýrir sem og að Evrópuríkin og Kanada reiða sig á Bandaríkin í öryggismálum og að mörgu öðru leyti einnig á alþjóðavettvangi. 

Innrás Rússa í Úkrænu leiddi í ljós svo ekki varð um villst hvað Kína stendur fyrir og sýndi hvernig Kína og Rússlands hafa sameiginlega sýn á alþjóðamál, alþjóðalög og reglur. Þá er Kína akkur í að eiga Rússland að samstarfsaðila í samkeppninni við Bandaríkin. 

Jafnframt hafa viðbrögð NATO, G-7 hópsins og ESB við innrásinni í Úkrænu sýnt fram á skýra sameiginlega hagsmuni og sýn þessara aðila byggða á sameiginlegri hugmyndafræði þeirra og gildismati. Þessir þættir munu tryggja í meginatriðum samstöðu Kanada og Evrópuríkja NATO með Bandaríkjunum í samkeppninni við Kína. Viðskiptahagsmunir verða þó eðlilega áfram til staðar og munu vafalítið eiga eftir að leiða til árekstra milli Bandaríkjanna og annarra NATO ríkja en afar ólíklega veikja í grundvallaratriðum samstöðu þeirra gegn Kína.

Ísland mun eiga áfram eiga í verulegum viðskiptum við Kína, sem eiga líklega eftir að aukast. Hins vegar má búast við, meðal annars vegna viðskiptahagsmuna, að samkeppni Bandaríkjanna og Kína muni hafa í för með sér flækjur og hagsmunaárekstra í utanríkisstefnu Íslands eins og reyndar annarra NATO ríkja. 

Í greinaflokki á þessari vefsíðu um Ísland og umheiminn 2020-2050 sagði meðal annars í síðustu greininni 8. apríl 2021:

“Gera verður ráð fyrir að Ísland þurfi á næstu árum og áratugum að taka afstöðu til ýmissa deilumála sem lúta að harðnandi samkeppni Kína og Bandaríkjanna. Stundum kann niðurstaðan að vera augljós vegna skýrra hagsmuna og grundvallarreglna, í öðrum tilvikum kann að vera möguleiki fyrir Ísland að standa á hliðarlínunni, í enn öðrum leyfir hagsmunamat ef til vill ekki slíkt svigrúm…Miklu getur skipt að utanríkisviðskiptin verði ekki um of háð Kínamarkaði og að ekki verði síður sótt á aðra vaxandi markaði í Asíu en þann kínverska.” 

Ennfremur sagði að “Ísland mun þurfa að taka afstöðu til deilumála í harðnandi samkeppni Kína og Bandaríkjanna á alþjóðavettvangi og það eru meiri líkur en minni á að Ísland standi með Bandaríkjunum og öðrum vestrænum ríkjum fremur en með Kína. Það getur leitt til refsisaðgerða af Kína hálfu gegn Íslandi.

Loks kom fram að “Eiginleg samkeppni Kína og Bandaríkjanna á norðurslóðum er enn ekki til staðar, en samkeppni þeirra á heimsvísu hefur skilað sér þangað. Það hefur þó hingað til aðallega birst í bandarískum yfirlýsingum að því að virðist til að minna Kínverja á að Ísland og Grænland eru á bandarísku áhrifasvæði.”

Verulegar líkur virðast á að samkeppni Kína og Bandaríkjanna eigi eftir að snerta Ísland beinlínis þegar hún nær inn á norðurslóðir, þar á meðal á hernaðarsviðinu. 

Spár gera ráð fyrir að Norður-Íshaf opnist af völdum hlýnunar Jarðar að einhverju marki um og upp úr 2050. Stefndi ákveðið í slíkar grundvallarbreytingu á heimsmyndinni mundi alþjóðapólitískur og hernaðarlegur aðdragandi þeirra á norðurslóðum að líkindum hefjast á næstu 10-20 árum. Hann mundi litast mjög af samkeppni Kína og Bandaríkjanna og birtast meðal annars í mjög auknum áhuga þeirra á Íslandi.

Kínaher skortir enn flest sem þarf til að standa undir verulegum hernaðarumsvifum á norðurslóðum. Það krefðist meðal annars og ekki síst aðstöðu á svæðinu hjá Rússum. Áður mátti ætla að óvíst væri hún stæði til boða. Rússar hefðu almennt vara á sér gagnvart Kína vegna þess hve miklu öflugra það væri en Rússland. Einnig mátti færa rök fyrir að því að sakir þess að meginforsendur hagvaxtar í Rússlandi lægju í náttúruauðlindum á norðurslóðum yrði Rússum í mun að stuðla að stöðugleika á norðurslóðum fremur en aukinni hervæðingu. 

Með Úkrænustríðinu hafa þessar forsendur gerbreyst. Samvinna Rússa og Kínverja hefur orðið enn nánari en var, sameiginlegir hagsmunir þeirra og sýn á veröldina enn ljósari, og Rússland hefur orðið miklu háðara Kína en áður. Líkur fara þannig vaxandi á að samvinna þeirra nái til norðurslóða og Kína geri sig gildandi þar.

Heimildir

Mér var boðið að taka þátt í pallborði á ráðstefnu þjóðaröryggisráðs um alþjóðasamskipti og þjóðaröryggi sem haldin var í Hörpu í gær. Ég talaði um loftslagsmál og öryggismál og hafði þetta að segja:

Ég ætla að verja þeim nauma tíma sem ég hef í að ræða í ofurknöppu máli tengsl alþjóðakerfisins við annarsvegar loftslagsmál og hinsvegar við öryggismál.

Ég hef haldið fram að loftslagsmál gætu orðið vandasamasta utanríkismál Íslands – vegna deilna við önnur ríki og af því um háar fjárhæðir yrði tefla.

Kenning mín byggir að töluverðu leyti á sérstöðu Íslands en loftslagsbreytingar eru og verða átakamál í heiminum af því ekki síst að leiðin sem fara á til að draga úr breytingunum er í grunninn að minnka mikið notkun á jarðefnaeldsneyti – kolum, olíu og gasi. Um 80 prósent af orkunotkun í heiminum byggir á jarðefnaeldsneyti og það er lykill að bættum lífskjörum í fjölmennum ríkjum eins og Indlandi og Kína.

Alþjóðakerfið getur ekki að óbreyttu skipt kostnaðinum af því að minnka svo eldsneytisnotkunina að máli skipti og þannig að sátt yrði um.

Alþjóðakerfið er milliríkjakerfi. Það er næstum 400 ára gamalt en er í fullu fjöri. Alls ekki á útleið. Það hvílir í grunninn á andstöðu við yfirríkjavald og varðstöðu um fulllveldið.

Að fást við loftslagsmálin kallar hins vegar á yfirríkjavald og snertir með róttækum hætti innanlandsmál, lífskjör, og samkeppnishæfni. Meginreglur alþjóðakerfisins endurspeglast greinilega í veikleikum alþjóðasamninga um loftslagsmál.

Alþjóðakerfið fellur þannig treglega að baráttu gegn loftslagsbreytingum en gæti hugsanlega átt mikilvægan þátt í stórauknu átaki í vísindum og tækni til að hraða umbyltingu í orkumálum heimsins. Það þyrfti ekki að rekast á meginreglur kerfisins.

Hvað viðvíkur öryggismálum þá hefur strúktúr alþjóðakerfisins almennt mikla þýðingu. Kína er rísandi veldi í kerfi þar sem Bandaríkin eru ráðandi. Þau ætla að koma í veg fyrir að Kína verði ráðandi í Asíu og ógni í kjölfarið öryggi Bandaríkjanna og stöðu þeirra í kerfinu.

Til nánari skýringar – þá hófu Bandaríkin afskipti af styrjöldum og öryggismálum Evrópu á 20. öld af því þau óttuðust að Þýskaland og síðar Sovétríkin gætu orðið ráðandi á meginlandinu og ógnað Bandaríkjunum í kjölfarið. Af þessari ástæðu hafði Ísland þýðingu fyrir heimsmálin í 50 ár – þar til Sovétríkin hrundu. Strúktúr skýrir þannig þetta einstaka tímabil í Íslandssögunni.

Hætta á að stórveldi gæti orðið ráðandi á meginlandi Evrópu hvarf með Sovétríkjunum. Bandaríkin hafa þó verið áfram með her í Evrópu vegna almennra öryggishagsmuna.

Að áliti bandaríska landvarnaráðuneytisins mun Rússland koma frá Úkrænustríðinu sem herveldi í molum (“shattered military power”) eins og það hefur nýlega verið orðað (“Russia will emerge from the Ukraine war a ‘shattered military power,’” top Pentagon official says”, Business insider 28. febrúar 2023 og House Armed Services Committee, 20230228 FC Hearing: Oversight of U.S. Military Support to Ukraine – birt í heild á YouTube.). En það mun einhverntíma aftur hafa burði til að ógna nágrannaríkjum.

Takist Úkrænuher að þjarma enn frekar að rússneska hernum í stríðinu gæti komist á vopnahlé. Í framhaldinu yrði að halda aftur af Rússlandi með úkrænskum her vel búnum vestrænum vopnum. Þannig gæti strúktúr leitt af sér jafnvægi og öryggi. Lengra verður vart komist nema Rússar breyti gagngert stefnu og stjórnarfari í Rússlandi.